Kanserin ilaci Dut! Kansere Qare Arayanlar Dut Yesin
Kolesterole kadar bir gok hastaliga iyi geldigi ortaya çikarken, ayni zamanda agacinin da tenis raketi, sorf tahtasi bot gibi spor ekipmanlarinda kullaniyor. Turkiye`de yaygin olarak ipekbocekgiligi uretimi ile yeti§tirilen dut dunya tarafindan da ke§fedilmeye ba§ladi. Uzum, dut ve yerfistiginda kanseri onleyen bir madde bulundugunu agiklayan ingiltere`deki Montfort Universitesi uzmanlarindan Gerry Potter, "Bu yiyeceklerde bulunan „resveratrol` isimli molokulun pek gok urunun bozulmasina yol agan mantarlara kar§i sava§tigini biliyorduk ama son yapilan ara§tirmalarda, bu maddenin vucutta kanser hucrelerini hedef alarak onlari tahrip eden, kanser kar§iti bir unsura donu§tugunu saptadik" diyor. Japon ara§tirmacilar ise beyaz dut yapraklarinin extrelerinde bir seri biyolojik olarak aktif bile§enler tespit etti. Bu bile§enler, hucre paslanmasini onleyici, antioksidan ve damar sertie§mesini engelleyici ve damarlarda kolesterolden zengin plaklarin olu§umunu baskilayici etkiye sahip oluklari ortaya gikti. Toplam Okunma: 4 : Bugunku Okunma: 2
by WERMIDON on 06 EKIM 2009
Dut, dutgiller (Moraceae) familyasindan Morus cinsini olu§turan agag turlerine verilen ad.
Vatani Qin`dir. 15 m`ye kadar boylanir. Govde silindirik, dik ve kalin; kabuk gatlakli ve gri-kahve renklidir. Yapraklari sapli, iki sira uzerine dizilmi§, tabani yuvarlak veya kalp §eklinde, ust yuzu koyu, alt yuzu ise daha agik ye§il renklidir. Kenarlari di§lidir. Qigekler, bir evcikli olup yapraklarin koltugunda ve sapli durumlar halinde bulunur.
Dut agacinin yapragi ipek boceginin gok sevdigi yiyeceklerdendir.
Dutun Faydalari:
Kalsiyum, demir, Bi, B2 ve C vitamini yonunden zengin olan dutun birgok hastaliga iyi geldigi biliniyor.
Beyaz dut ate§ du§urucu ve idrar sokturucu etkiye sahip.
Karaduttan elde edilen §urubun ise agiz ve bogaz hastaliklarinda olumlu etkiye sahip oldugu biliniyor.
Beyaz dut yapraklari idrar sokturur, vucutta biriken suyu bo§altir.
Aç karnina yenen beyaz dut barsak solucanlarini doker.
Dutun taze yapraklari ile derideki yaralara ve burundaki kanamalara tampon yapilirsa kanamalar durur.
Ne §ekilde tuketilirse tuketilsin iyi bir kan yapicidir.
Sabah ag karnina yenir ve uzerine su igilirse bagirsaklarin gali§masi temin edilir.
Beyaz dutun 15-20 gram yapragi 3 su bardagi ile kaynatilirsa iyi bir idrar sokturucu oldugu gorulur. Bu terkip ayni zamanda ate§ de du§urur.Iştah artirir, enerji verir.
Kalsiyum , demir, Bi, B2 ve C vitamini yonunden zengin.
Kara dut §urubu ya da kara dutun yaprak ve kabuklarinin kaynatilmasi ile elde edilen sivi agiz ve bogaz antisepsisinde, di§ eti iltihaplarinda kullanilir."
Dut Turleri;
¦ Ak dut (Morus alba)
¦ Qin dutu (Morus australis)
¦ Morus cathayana
¦ Morus celtidifolia
¦ Morus liboensis
¦ Morus macroura
¦ Afrika dutu (Morus mesozygia)
¦ Mogol dutu (Morus mongolica)
¦ Teksas dutu (Morus microphylla)
¦ Kara dut (Morus nigra)
¦ Morus notabilis
¦ Kirmizi dut (Morus rubra)
¦ Himalaya dutu (Morus serrata)
¦ Ihlamur yaprakli dut (Morus tiliaefolia)
¦ Morus trilobata
¦ Morus wittiorum
Toplam Okunma: 8 : Bugunku Okunma: 5
Ah Şu Kadri Bilinmedik Dut (Tut Tutlular)
Sevgiii Dostiar,
Tutu`muzda dut agaci dikilip dikilmemesi ile ilgili, uzunca bir sure sitemizde yapilan tarti§malar, bana bu konuda biraz ara§tirma yapilmasi gerekliligini hissettirdi. Qunku gahsen bu tarti§malan izlerken,yuzyillardir yoremizde,insanindan hayvanina,bortu boceginden kurdu kuguna, sessiz sedasiz hizmet veren dutumuzun kadrinin, kiymetinin yeterince bilinmedigi duygusuna kapildim.
Dikilmesin diyenler (aralarinda Tarim il mudurlugu gorevlileri bile vardi) dutun ekonomik degerinin az ,bakiminin ve emeginin gok oldugunu, hatta bu yuzden gogu koylunun dut agaglarini kestiklerini,onun yerine kivi.vs. gibi alternatifleri bile denediklerini (dogal olarak tropikal bir meyvenin bolgemizde ba§arisiz oldugunu da itiraf ederek),zaten asil sorunun gali§acak insan olmamasi gibi nedenler oldugu §eklinde, fikirler ileri surmu§lerdi.
Bunun uzerine internette yaptigim taramalarin sonuglarini sizlerle payla§mak istedim.Ayrica elde ettigim bilgilerin agabilecegi imkanlar uzerine proje uretme ve nihayetinde harekete gegme konusunda bir tarti§ma platformu olu§sun diiiyorum :
Netteki ge§itli turkge sayfalarda dutun yararlari ile ilgili bilgiler ba§lica §unlar:
-Beyaz dut yapraklari idrar s6kturur,vucutta biriken suyu bo§altir.
1. Ag karnina yenen beyaz dut barsak solucanlarini doker.
2. Dutun taze yapraklari ile derideki yaralara ve burundaki kanamalara tampon yapilirsa kanamalar durur.
3. Ne §ekilde tuketilirse tuketilsin iyi bir kan yapicidir.
4. Sabah ag karnina yenir ve uzerine su igilirse barsaklarin gali§masi temin edilir.
5. Beyaz dutun 15-20 gr. yapragi 3 su bardagi ile kaynatilirsa iyi bir idrar sokturucu oldugu gorulur.Bu terkip ayni zamanda ate§ de dugurur.
6. igtah artirir,enerji verir.
7. Kaisiyum ,demir,B1,B2 ve C vit .yonunden zengin.
8. Kara dut gurubu ya da kara dutun yaprak ve kabuklannin kaynatilmasi ile elde edilen sivi agiz ve bogaz antisepsisinde,dig eti iltihaplarinda kullanilir."
ingilizce sayfalardaki bilgiler ise daha da ilging.Ornegin „Nette Yagam` isimli sitede ingiliz uzmanlar uzum,dut ve yerfistiginda kanseri onleyen bir madde bulundugunu agikliyorlar.Montfort Universitesi uzmanlarindan Gerry Potter : "Bu yiyeceklerde bulunan Yesveratrol` isimli molokulun pek gok urunun bozulmasina yol agan mantarlara kargi savagtigini biliyorduk ama son yapilan aragtirmalarda, bu maddenin vucutta kanser hucrelerini hedef alarak onlari tahrip eden, kanser kargiti bir unsura donu§tugunu saptadik." diyor.
insuLife isimli sitede ise Japon aragtirmacilarin galigmalarindan bahsedilmekte...Aragtirmacilar beyaz dut yapraklarinin extrelerinde bir seri biyolojik olarak aktif bilegenler saptamiglar.Bu bilegenler, hucre paslanmasini onleyici (antioksidan) ve ateroskleroz (damar sertlegmesini)`u engelleyici ve damarlarda kolestrolden zengin plaklarin olugumunu baskilayici etkiye sahipler
Japonlar bu etkilerin sevindirici oldugunu ama dut yapraklarinin bundan daha fazlasina da sahip olduklarini ileri suruyorlar. Yapraklarin ayni zamanda yuksek kan gekeri seviyelerini duguren bilegiklere sahip oldugunu ileri surmekteler.Yapraklar bu etkilerini , barsaklarda maltoz,laktoz,sakroz gibi disakaritleri (gifte gekerleri) pargalayarak onlari barsaktan emilebilen glikoz,fruktoz,galaktoz gibi monosakaritlere (tekil gekerlere) donugturen enzimleri baskilamak suretiyle gostermekteler.Boylece §ekerler bagirsaktan emilemedigi igin kandaki seviyesi yukselemiyor.
Dut yapraklarindan yapilan gaylarin beden ve zihin gev§etici,rahatlatici olarak kullanildigi,meyvesinden de §araptan tutun, jole, regel hatta tur§uya kadar ge§itli urunler elde edilebilecegi belirtiliyor.
1. Analjezik (agri kesici)
2. antihelmintik (parazit onleyici)
3. antibakteriyel (mikrop oldururcu)
4. antitussive (oksuruk kesici)
5. astringent (buzu§turijcu,siki§tirici,kan durdurucu)
6. diaphoretik (terlemeyi artirirci)
7. diuretik (idrar sokturucu)
8. emollient (yumu§atici)
9. expektorant (balgam sokturucu)
10.hipoglisemik (kan §ekerini dugurucu)
11.hipotansif (tansiyon dugurucu)
12.odontaljik (di§ agrisini giderici)
13.oftalmik (gozle ilgili)
14.pektoral (gogus ve solunum yolu hastaliklarini iyile§tirici)
15.purgatif (mushil)
16.sedatif (sakinle§tirici)
17.tonik (kuvvetlendirici)
Bu sitede de yine dut agacinin yapragindan kabuguna, meyvesinden agacina kadar her urunun
Cin tibbinda kullanilageldigi vurgulanmakta ..Son yillarda yapraktan elde edilen extrelerle elefantiyazis (fil
hastaligi) ve tetanos tedavisinde de onemli sonuglar elde edildigi bildirilmekte
Bana da annem, anneannemin bagda bahgede gali§irken §ahrem §ahrem yarilan el ve ayaklarini, kaynatilarak tulbentin arasina koydugu dut kurusu posasini uzerlerine baglayarak, sabaha kadar pamuk gibi yaptigini anlatmi§ti.
Yine bu sene Kemaliye`ye gittigimizde bir tanidigimiz, arilarin saldirisina ugrayarak bir gok yerinden sokuldugunu,ve arinin zehrini, dut yapraklari ile isiriklarin uzerini ovu§turarak giderdiklerini anlatti.
Google arama motorundan "dut ve faydalari" diye girdiginiz zaman 200-300 bin civarinda sonug elde ediyorsunuz.Bunlarda genellikle verilen bilgiler, dutun baglica ipek bocekgiliginde kullanildigi,Cin`in dutun birincil kaynagi oldugu,ancak ipek bocekgiliginden bagka turlu kullanimlarinin gok fazla bilinmedigi geklinde..Hatta kimi makalelerde meyvesinin yenebilir oldugunu dahi gogu kimsenin bilmediginden bahsediliyor.
Portland,Oregon`daki Geleneksel Tip Enstitusunun direktoru Dr.Dharmananda (sanirim Hintli) "Fruit as Medicine" (ilag Olan Meyve) baglikli bir makale yazmig.Makalede gok ilging bazi bilgiler var.Diyor ki : "Muhtemelen gimdiye kadar hig taze dut suyunu duymamigsinizdir.Dut yapraklarini yiyen ipek boceklerini bilebilirsiniz,yapraklar bu ig igin yuzlerce yildir kullanilir ve meyvesi genellikle atilir.Yillarca yapilan galigmalardan sonra bilim adamlari yenebilir dut meyvesinin en iyi gegitlerini kirlilik olmayan alanlarda urettiler.Ve bundan elde edilen dut suyu ise sihhatinizi korur,enerjiyi artirir,karaciger ve bobrekleri guglendirir,sinirleri yatigtirir,alkol
metabolizmasini hizlandirir, ig salgilari dengeler,immuniteyi yukseltir,saglarin agarmasini onler.".
Dharmanda yine dutun debilite (zafiyet) durumlarinda diger destekleyicilerle birlikte besleyici,guglendirici bir ilag olarak yaygin olarak kullanildigi; kansizlik,bag donmes^duguk libido gibi semptomlari olan kigiler tarafindan kullanilabilecegi; vucut sivilarini besleyip uretimini artirdigi; dolayisiyla goz kurulugu olan ve gozlerini gok kullanan kigilerin dut suyu igtikleri takdirde gorugun guglenebileceginden bahsediyor.
Dharmananda bir saglik mesrubati olarak taze dut suyunun, son yillarda ticari olarak uretildigini ve Qin ,Japonya ve Kore`de gok populer oldugunu soyluyor.En ilginci ise orijinal dut suyunun higbir prezervatif madde (koruyucu) eklemeden,soguk depolarda 3 ay, siselendigi zaman ise oda sicakliginda 12 ay tazeligini korumasi...Yani saklama ve transportasyonda bozulma gibi bir riski yok.
Ancak burada bahsedilen ve nette reklami yapilan dut sularinin hepsi kara dut suyu.Fakat ziraat muhendisi arkadaglarimla konugmalarimda normal dut agacina yapilan agilama ile bir yil iginde kara duttan da mahsul alinmaya baglanabilecegini ogrendim.
Kara dut iginde,kendine kara ya da kirmizi rengi veren antosiyaninlerden yana gok zengin olan bir meyve.Antosiyaninlerin en onemli ozellikleri ise gok guglu antioksidan (hucre paslanmasini onleyici) bir madde olmalari.Fakat ayni zamanda kalp-damar hastaliklarina kargi koruma,bagigikligi guglendirme,antiviral aktivite ve stresi azaltma gibi saglik etkilerini de iglerinde barindiriyorlar.
Peki beyaz dut suyu da neden olmasin?...Mesela bir vigne suyu ile karigtirilan beyaz dut suyu Turkiye igin bile gok hog ve degigik bir lezzet olabilir degil mi?...
Boyle bir igecek, yeni bir marka,yeni bir uretim, ve (tutulursa) sinirsiz bir gelir kaynagi olabilir^
Peki siz dut yapraginin tamami ile yenebilir oldugunu,higbir toksik madde igermedigi gibi genig bir besleyici bilegikler yelpazesine sahip oldugunu biliyor muydunuz? .Bu besleyici maddeler arasina proteinler (ki bu %25 gibi yuksek bir orandir), gekerler, polifenoller, flavonoidler, steroidler, triterpenler,vitaminler ve mineraller dahildir.ipek boceginin onlari neden sevdigi belli oluyor degil mi?
Bu yuzden Hindistan`daki bir grup besin aragtirmacilari, beyaz dut yapraginin iyi bir gida kaynagi olabilecegini ileri surerek bu yonde galigmalar yapmiglar.Caligmalarina gore,dut yapragi tozu ile bugday ununun Wluk karigiminin, hint mutfaginda kahvalti ve akgam yemeginde yaygin olarak tuketilen "paratha" nin yapiminda kullanmayi onermekteler.Cunku vejeteryan hint diyeti ,ozellikle tahil agirlikli ve protein bakiminda epeyce, meyve ve sebze bakimindan da gok zayif kalmaktadir.Bu yuzden yuksek besleyiciligi olan,toksik olmayan ve ucuz dut yapraklari agliga kargi guglu bir gikar yol olarak olarak gorulmektedir.Ayrica diyetisyenlerin onerilerine gore hazirlanan "paratha", gonullulerin lezzet testinden de bagariyla gegmig^ (ancak ne yazik ki ipek uretmeye baglamamiglar!!!)
Ulkemizde de (bizim oralarda yapiliyor mu bilmiyorum) kimi yorelerde, orn. akdenizde taze dut yapraklarindan sarma yapildigini duydum.
Peki yine siz, ABD`de dutun ticari olarak yetigtirilmedigini ve taze dutun ozellikle Kaliforniya`da gok ender
bulunan ve aranilan moda bir urun oldugunu; restoran geflerinin kilosu 10-15 paunda dut satin almak igin
pazarlarda saatlerce kuyrukta beklediklerini biliyor muydunuz? Amerika`ya dut fidani pazarlamak gok mu
hayalperestlik ?
Peki, yine, dut yapraklarinin buyuk bag hayvan besiciligindeki oneminin yeni kegfedildigini ve bu konuya yonelik dut aragtirmalarina, yalnizca, 2-3 yil oncesinde baglandigini biliyor muydunuz? Hayvan yemi olarak duta gosterilen ilgi, 2002 yilinda FAO (Besin ve Tarim Organizasyonu) nun Hayvan Uretimi Merkezi (Animal Production Service) tarafindan bir elektronik konferans hazirlanmasina yol agti.Bu konferans sonunda hazirlanan kitap,bu konudaki bilgileri toparlamig.
Peki yine dut agacinin tahtasinin sert,dayanikli ve siki zerreli oldugunu, bu yuzden ozellikle tenis raketi,sorf tahtasi ve bot gibi spor ekipmani yapimi igin mukemmel oldugunu, en iyi sazin dut agacindan yapildigini biliyor muydunuz? Ayrica tepesi kesilerek yuvarlaklagtirilan govdesi direk olarak kullanilabilir.Mobilyacilikta da uygundur.
Peki yine siz duta dadanan pek bir zararli olmadigini,o yuzden herhangi bir tarim ilaci kullanilmadigini, dolayisiyla dutun (ozellikle bizim bolgemizde) dunyanin en ekolojik urunlerinden biri oldugunu biliyor muydunuz?
Peki sizce ,benim Turkiye`nin bagka bir yerinde varligindan bahsedildigini hig duymadigim „duduni` (dut unu) miz yoremize ozgu bir simge haline getirilemez mi?Dut ile cevizin ozdeglegene kadar ezilerek karigtirilmasi ile olugan bu super lezzet ve enerji lokumu gok onemli bir gelir kaynagi olabilir.Eminim gida uzmanlari,bana dezavantaj olarak ileri surulen, bir muddet sonra cevizin acilagmasi konusunda bir gozum sunabilirler.Ornegin „vakumlu ambalajlama` bu acilagmayi onleyebilir dendi.
Peki sizce bu kadar faydali ve yoremizin simgesi olan bir agacin kiymetini takdir edebiliyor muyuz ? illa ki yabancilar bizim sahip oldugumuz ama hig kadrini bilmedigimiz degerlerimizin onemini kavrayip, onlari elimizden aldiklari zaman mi aklimiz bagimiza gelecek?Degeri yok,bakimi zor deyip dut agaglarini kesmek hangi akla hizmettir ve bunu yapabilmek ne vicdandir? Kaldi ki dut agaci, yanlig bilmiyorsam, bakimi en kolay agaglardan biridir.
Bu deriedigim ve hala iginde daha eklenecek bir suru noktalarin oldugu bu bilgilerin, yoremize ve insanimiza yeni ufukiar agabiimesini diiiyorum.
Selam ve Saygilarimla 30.03.2006
Dr. Dt. Guinur Esma Gurier
Dunya Dut Yemeyi Ke§fediyor
18/03/2007 / 08:57
Ozellikle ipek yapimi ile Cinliler tarafindan turn dunyaya yayilan dutun meyvesi, yapraklarinin faydalari saymakla bitmiyor.
Bilim adamlarinin ara§tirmalarinda dutun kanserden kolesterole kadar bir gok hastaliga iyi geldigi ortaya gikarken, ayni zamanda agacinin da tenis raketi, sorf tahtasi bot gibi spor ekipmanlarinda kullaniyor. Turkiye`de yaygin olarak ipekbocekgiligi uretimi ile yeti§tirilen dut dunya tarafindan da ke§fedilmeye ba§ladi. iHA muhabirinin dut ile ilgili internetten yaptigi ara§tirmaya gore, dutun faydalari saymakla bitmiyor. Uzum, dut ve yerfistiginda kanseri onleyen bir madde bulundugunu agiklayan ingiltere`deki Montfort Universitesi uzmanlarindan Gerry Potter, "Bu yiyeceklerde bulunan `resveratrol` isimli molokulun pek gok urunun bozulmasina yol agan mantarlara kar§i sava§tigini biliyorduk ama son yapilan ara§tirmalarda, bu maddenin vucutta kanser hucrelerini hedef alarak onlari tahrip eden, kanser kar§iti bir unsura donu§tugunu saptadik" diyor.
Japon araştirmacilar ise beyaz dut yapraklarinin extrelerinde bir seri biyolojik olarak aktif bileşenler tespit etti. Bu bileşenler, hücre paslanmasini onleyici, antioksidan ve damar sertleşmesini engelleyici ve damarlarda kolesterolden zengin plaklarin oluşumunu baskilayici etkiye sahip oluklari ortaya gikti.
Japonlar bu etkilerin sevindirici oldugunu ama dut yapraklarinin bundan daha fazlasina da sahip olduklarini iddia ediyor. Japon uzmanlar, dut yapraklarin ayni zamanda yuksek kan §ekeri seviyelerini du§uren bile§iklere sahip oldugunu ileri suruyor. Yapraklar bu etkilerini, bagirsaklarda maltoz, laktoz, sakroz gibi gifte §ekerleri pargalayarak onlari bagirsaktan emilebilen glikoz, fruktoz, galaktoz gibi tekil §ekerlere donu§turen enzimleri baskilamak suretiyle gosteriyorlar. Boylece §ekerler bagirsaktan emilemedigi igin kandaki seviye de yukselmiyor. Ayrica dut yapraklarindan yapilan gaylarin beden ve zihin gev§etici, rahatlatici olarak kullanildigi ,meyvesinden de §arap, jole, regel, pekmez hatta tur§uya kadar ge§itli urunler elde edilebilecegi belirtiliyor.
Hindistan`daki bir grup besin ara§tirmacisi ise dut yapraginin iyi bir gida kaynagi olabilecegini ileri surerek, bu yonde gali§ma yapti. ^ali§malarina gore, dut yapragi tozu ile bugday ununun bir bolu dortluk kari§iminin, Hint mutfaginda kahvalti ve ak§am yemeginde yaygin olarak tuketilen "paratha"nin yapiminda kullanmayi oneriliyor. ^unku vejeteryan hint diyeti, ozellikle tahil agirlikli ve protein bakiminda epeyce zengin, meyve ve sebze bakimindan da gok zayif kaliyor. Bu yuzden yuksek besleyiciligi olan, toksik olmayan ve ucuz dut yapraklari agliga kar§i guglu bir gikar yol olarak goruluyor.
Dutun, meyve olarak faydalari kadar agaci da birgok alanda kullaniyor. Dut agacinin tahtasinin sert, dayanikli ve siki zerreli oldugu igin ozellikle tenis raketi, sorf tahtasi ve bot gibi spor ekipmani yapiminda kullaniyor. Ayrica tepesi kesilerek yuvarlakla§tirildigi igin govdesi direk olarak kullanilabilir.
Ote yandan, dut agacindan beslenen zararli bocek olmadigi igin herhangi bir tarim ilaci da kullanilmiyor. Bu nedenle dut dunyanin en ekolojik urunlerinden biri olarak sayiliyor.
i§TE DUT`UN BiTMEYEN FAYDALARI
Kalsiyum, demir, B1, B2 ve C vitamini yonunden zengin olan dutun birgok hastaliga iyi geldigi biliniyor. Beyaz
dut ates du§urucu ve idrar sokturucu etkiye sahip. Karaduttan elde edilen surubun ise agiz ve bogaz hastaliklarinda olumlu etkiye sahip oldugu biliniyor. iste dutun diger faydalari: "- Beyaz dut yapraklari idrar sokturur, vucutta biriken suyu bosaltir.
- Ag karnina yenen beyaz dut barsak solucanlarini doker.
- Dutun taze yapraklari ile derideki yaralara ve burundaki kanamalara tampon yapilirsa kanamalar durur.
- Ne sekilde tuketilirse tuketilsin iyi bir kan yapicidir.
- Sabah ag karnina yenir ve uzerine su igilirse bagirsaklarin galismasi temin edilir.
- Beyaz dutun 15-20 gram yapragi 3 su bardagi ile kaynatilirsa iyi bir idrar sokturucu oldugu gorulur. Bu terkip ayni zamanda ates de dusurur.
- istah artirir, enerji verir.
- Kalsiyum , demir, B1, B2 ve C vitamini yonunden zengin.
- Kara dut surubu ya da kara dutun yaprak ve kabuklarinin kaynatilmasi ile elde edilen sivi agiz ve bogaz antisepsisinde, dis eti iltihaplarinda kullanilir."
Farkli iklim ve toprak §artlarina adaptasyon kabiliyeti yuksek olan dut, hem iliman hem de sub-tropik iklim §artlarinda yeti§ebilen bir meyve turudur. Dut`un genetik kaynaklarindaki geni§ ge§itlilik dunyada geni§ bir yeti§me alani bulmasini saglami§tir
Yeti§tiriciligi yapilan ve meyvesinden yararlanilan dut tip ve ce§itleri genel olarak Morus alba L. (beyaz dut), Morus nigra L. (kara dut ) ve Morus rubra L. (kirmizi veya mor dut) olarak adlandirilabilir.
Dutun Tibbi Faydalari
internette `morus alba ` "beyaz dut" igin verilen bilgiler soyle:
♦ Analjezik (agri kesici)
♦ Antihelmintik (parazit onleyici)
♦ Antibakteriyel (mikrop oldururcu)
♦ Antitussive (oksuruk kesici)
♦ Astringent (buzusturucu, sikistirici,kan durdurucu)
♦ Diaphoretik (terlemeyi artirirci)
♦ Diuretik (idrar sokturucu)
♦ Emollient (yumusatici)
♦ Expektorant (balgam sokturucu)
♦ Hipoglisemik (kan sekerini dusurucu)
♦ Hipotansif (tansiyon dusurucu)
♦ Odontaljik (dis agrisini giderici)
♦ Oftalmik (gozle ilgili)
♦ Pektoral (gogus ve solunum yolu hastaliklarini iyilestirici)
♦ Purgatif (mushil)
♦ Sedatif (sakinlestirici)
♦ Tonik (kuvvetlendirici)
Netteki gesitli Turkge sayfalarda ise dutun yararlari ile ilgili bilgiler baslica sunlar:
• Beyaz dut yapraklari idrar sokturur, vucutta biriken suyu bosaltir.
• Ag karnina yenen beyaz dut barsak solucanlarini doker.
• Dutun taze yapraklari ile derideki yaralara ve burundaki kanamalara tampon yapilirsa kanamalar durur.
• Ne sekilde tuketilirse tuketilsin iyi bir kan yapicidir.
• Sabah ag karnina yenir ve uzerine su igilirse barsaklarin galismasi temin edilir.
• Beyaz dutun 15-20 gr. yapragi 3 su bardagi ile kaynatilirsa iyi bir idrar sokturucu oldugu gorulur. Bu terkip ayni zamanda ates de dusurur.
• istah artirir, enerji verir.
• Kalsiyum, demir, B1,B2 ve C vitamini yonunden zengindir.
Karadut surubu ya da karadutun yaprak ve kabuklarinin kaynatilmasi ile elde edilen sivi agiz ve bogaz antisepsisinde, di§ eti iltihaplarinda kullanilir.
Montfort Universitesi uzmanlarindan Gerry Potter : "Uzum, dut ve yerfistiginda bulunan `resveratrol` isimli molokulun pek gok urunun bozulmasina yol agan mantarlara kar§i savastigini biliyorduk ama son yapilan arastirmalarda, bu maddenin vucutta kanser hucrelerini hedef alarak onlari tahrip eden, kanser karsiti bir unsura donustugunu saptadik." diyor.
... Japon arastirmacilar beyaz dut yapraklarinin extrelerinde bir seri biyolojik olarak aktif bilesenler saptamislar. Bu bilesenler, hucre paslanmasini onleyici (antioksidan) ve ateroskleroz (damar sertlesmesini)`u engelleyici ve damarlarda kolestrolden zengin plaklarin olusumunu baskilayici etkiye sahipler.
Japonlar bu etkilerin sevindirici oldugunu ama dut yapraklarinin bundan daha fazlasina da sahip olduklarini ileri suruyorlar. Yapraklarin ayni zamanda yuksek kan sekeri seviyelerini dusuren bilesiklere sahip oldugunu belirtmekteler. Bu bilesikler sekerlerin bagirsaktan emilimlerini saglayan enzimleri baskiladiklari igin sekerin kandaki seviyesi yukselemiyor.
internet uzerinden dut yapragi ozutleri ve dut yapragi gaylari basta seker hastaligi olmak uzere gesitli hastaliklarin tedavisinde ilag destegi olarak pazarlaniyor.
Dut yapraklarindan yapilan gaylar beden ve zihin gevsetici, rahatlatici olarak kullaniliyor
Son yillarda yapraktan elde edilen ozutlerin elefantiyazis (fil hastaligi) ve tetanos tedavisinde de onemli sonuglar ortaya gikardigi bildirilmektedir.
2006 da yayinlanan bir galismada ise dutun beyin damarlarindaki tikanikliklar sonucu olusan sinir tahribatini azalttigi ispatlanmistir.
Ayrica yara iyilesmesini ve epitelizasyonu hizlandirdigi, iltihaplamayi onleyici ve anti histaminik etkilere sahip oldugunu dusunduren deneyimler halk arasinda da zikredilmektedir.
Dharmanda dutun debilite (zafiyet) durumlarinda diger destekleyicilerle birlikte besleyici, guglendirici bir ilag olarak yaygin olarak kullanildigi; kansizlik, bas donmesi, dusuk libido gibi semptomlari olan kisiler tarafindan kullanilabilecegi; vucut sivilarini besleyip uretimini artirdigi; dolayisiyla goz kurulugu olan ve gozlerini gok kullanan kisilerin dut suyu igtikleri takdirde gorusun guglenebileceginden bahsediyor.
Dharmananda bir saglik mesrubati olarak taze dut suyunun, son yillarda ticari olarak uretildigini ve Qin , Japonya ve Kore`de gok populer oldugunu soyluyor.En ilginci ise orijinal dut suyunun higbir prezervatif madde (koruyucu) eklemeden, soguk depolarda 3 ay, siselendigi zaman ise oda sicakliginda 12 ay tazeligini korumasi... Yani depolama ve nakliyatinda bozulma gibi bir riski yok. Ancak burada bahsedilen dut sularinin hepsi Karadut suyu.
Karadut, kendine kara ya da kirmizi rengi veren antosiyaninlerden yana gok zengin olan bir meyve. Antosiyaninlerin en onemli ozellikleri ise gok guglu antioksidan (hucre paslanmasini onleyici) bir madde olmalari. Fakat ayni zamanda kalp-damar hastaliklarina karsi koruma, bagisikligi guglendirme, antiviral aktivite ve stresi azaltma gibi saglik etkilerini de iglerinde barindiriyorlar.
Dunyada basta Qin, Japonya, Kore, Amerika, Avrupa ve digerleri olmak uzere sinirsiz bir karadut suyu pazari var. Ve internet uzerinden de pazarlamasi yapiliyor.
Dut yapragi ise tamami ile yenebilirdir ve gayet lezzetlidir. iginde higbir toksik madde igermedigi gibi genis bir besleyici bilesikler yelpazesine sahiptir.
Bu besleyici maddeler arasina proteinler (ki bu %25 gibi yuksek bir orandir), sekerler, polifenoller, flavonoidler, steroidler, triterpenler, vitaminler ve mineraller dahildir.
Bu yuzden Hindistan`daki bir grup besin arastirmacilari, beyaz dut yapraginin iyi bir gida kaynagi olabilecegini ileri surerek bu yonde galismalar yapmislar. Qalismalarina gore, dut yapragi tozu ile bugday ununun %`luk karisiminin, hint mutfaginda kahvalti ve aksam yemeginde yaygin olarak tuketilen "paratha" nin yapiminda kullanmayi onermekteler.
Yuksek besleyiciligi olan, toksik olmayan ve ucuz dut yapraklari Hindistan`daki buyuk bir gogunlugu vejeteryan olan fakir halkin aglik sorunlarina karsi guglu bir gikar yol olarak gorulmektedir.
Dut yapraklarinin buyuk bas hayvan besiciligindeki onemi ise yeni kesfedilmistir. Bu konuya yonelik dut arastirmalarina, yalnizca, 2-3 yil oncesinde baslanmistir. Hayvan yemi olarak duta gosterilen ilgi, 2002 yilinda FAO (Besin ve Tarim Organizasyonu) nun Hayvan Uretimi Merkezi (Animal Production Service) tarafindan bir elektronik konferans hazirlanmasina yol agti.
Sindirilebilir besin maddeleri bakimindan dut yapragi bilinen kaba yemlerin gogundan, mukemmel denilebilecek duzeyde daha iyi durumdadir. Dut yapragi sut sigiri rasyonlarinda konsantre yemin bir kisminin yerine; koyun, kegi ve tavsanlar igin ise temel yem olarak; tek mideli (Tavuk, balik ve domuz gibi) hayvanlarin rasyonlarina da yem ham maddesi olarak katilabilir.
Lokal olarak yetistirilen dut yapraklarinin besin degeri tahillara dayali olarak hazirlanan konsantre yemlerinkine esittir. Bu yuzden dut yapraklari bir gok kaba yem karisimi igin ideal bir ham maddedir.
|
Dutun Sanayide Olasi Kullanimlari
1 - Dut yapragindan gayi yapilabilir ve diger bitki gaylari gibi pazarlanabilir. (Rahatlatir, idrar sokturur, ates ve sekeri dusurur.)
|
Dut`a dadanan pek bir zararli yoktur, o yuzden herhangi bir tarim ilaci kullanilmaz. Bakimi igin kimyasal gubre vs.de gerektirmez. Dolayisiyla dut, (ozellikle bizim bolgemizde) dunyanin en organik urunlerinden biridir.
2 - Dut yaprakli halk ekmek (Gunde 15-20 tane ekmek tuketen ve yalnizca bununla beslenen aileler var. iginde yuksek protein ve vitaminlerle proteinler igeren bir ekmek halkimizin gizli aglik sorununun gozumunde bir katki saglayabilir.)
Ayrica dut yapragi Qin`de de, ozellikle saglikli besinler kategorisinde, kek, biskuvi, gorek gibi mamullerin igeriginde kendine yer bulmustur.
3 - Hayvan besiciliginde yem bitkisi olarak yem sanayiinde (Organik sut ureticilerine organik dut yapragindan yapilan yem);
Ayni sekilde organik tavuk, domuz, tavsan, balik vs.ye dut yapragi yemi
4- Meyve suyu sanayiinde (Ozelikle kara dut suyu olarak); veya beyaz dut suyu karisik meyve sularininin iginde ya da gesitli igeceklerin dogal sekeri olarak kullanilabilir.
5- Kara dut`un igindeki boyayici maddeler dogal boyasi olarak gida, tekstil ve ilag sanayinde kullanilabilir.
6- Agag endustrisinde
-Suya dayanikli olmasi dolayisi ile yat, tekne, bot yapiminda; -Banyo malzemeleri ve sauna yapiminda -Mutfak arag gerecleri yapiminda
-Organik bebek ve gocuk mobilyalari ve oyuncaklari yapiminda, (organik urunlerin her turunun pazar payinin son derece suratle gelistigi zengin Kuzey Amerika, Avrupa ve Japonya gibi ulkelere ihracat mumkun. Normalde oyuncak sektorunde pazar tamamen Qin`e kaptirilmis durumda, ama yeni bir organik marka yaratilirsa rekabet edebilebilir.)
-Muzik aletleri yapiminda kullanilabilir.
7- Peyzaj mimarisinde Avrupa`da ve Asya`da gesitli yerlerde kullanilan guzel bir agagtir.
8- Yas meyve olarak tuketim
9- Kurutulmus haliyle tuketim
10- Orcik, pestil, pekmez gibi yas ve kuru meyveden elde edilen yan urunlerin imalatinda kullanimi zaten iyi bilinmektedir.
11- ilag sanayinde,
12- Kozmetik sanayinde (Orn.Kayisi kremi oluyor da dut kremi niye olmasin?.. Veya saglarin agarmasini geciktiren dutlu sampuanlar?!!!!...)
internette, igeriginde dutun kokunden elde edilen bilesiklerin yer aldigi cilt agartici kozmetiklerin pazarlamasi yapiliyor.
Uzakdoguda dis agartici preparatlarin iginde %1 kadar oranda dut koku ozutu katarak 2005`de bunun patentini almislar.
13 - Alkollu igecekler ve fermente urunler imalatinda kullanilabilir.
-Dut rakisi,
-Dut sarabi, -Dut sirkesi,
14- Tatlandirici olarak, (seker yerine)
15- Bebek mamasi olarak
16 - Hazir gorba vs.lerin igine kabugundan elde edilen maddeler kivam arttirici olarak kullanilabilir.
Duttan kagit uretimi ve guval yapiminda da yararlanilir .
Dutun saplari ve sap tozlari yemeklik mantar uretiminde iyi bir ortam kaynagidir. Kore`de bio-etanol uretiminde kullanilmis.
Ve tabii ki en onemli kullanim alanlarindan biri de ipek bocekgiligidir.
Sultan l.Murad Turbe bahcesindeki Dut Agaci 1389 yilinda dikilmi§. 2006 itibariyla 617 ya§inda.
Sonug olarak;
Meyvesi, yapragi, odunu, kabugu, koku ile yuzyillardir yoremizde, insanindan hayvanina, bortu boceginden kurdu kusuna, sessiz sedasiz hizmet veren bu kalender, bu kutsal agacin artik kiymetinin bilinmesi zamani gelmistir.
Ne Tarim Bakanligimizca, ne Universitelerimizce, ne de orman agaci sayilmadigi igin Orman Bakanligimizca sahiplenilmemis bu oksuz agaca sahip gikmamiz, atalarimiza olan borcumuzdur.
Bu amagla ilk etapta bir Organik Dut Ureticileri Birligi; daha sonra da bir Dut Arastirmalari Enstitusu kurulmasi igin galisilmalidir.
Dr. Gulnur Gurler`e te§ekkurlerimizle
Denizce
26.02.2009
Faydalari Saymakla Bitmeyen 14 Yiyecek
30 Agustos 2009 Pazar 10:44
DUT: Demir agsindan gok zengin, b`dem cb`zucu, idrar sokturucu, bagirsak kurtlarini du§urucu etkisi var. Sadece dut meyvesinin degil yapraklarinin da bu bzelligi bulunuyor. Yapraklarin bir diger bnemli
DUT: Demir agisindan gok zengin, bdem gbzucu, idrar sokturucu, bagirsak kurtlarini dusurucu etkisi var. Sadece dut meyvesinin degil yapraklarinin da bu bzelligi bulunuyor. Yapraklarin bir diger bnemli bzelligi ise kanamayi durdurmasi...
BEYAZ DUTUN FAYDALARI;
*Vucuda kuvvet verir, kansizliga iyi gelir.
*Agiz, bademcik ve bogaz iltihabi, di§ eti hastaliklari ve oksuruge kar§i faydalidir.
*Ate§ du§urur.
*Karacigeri kuvvetlendirir.
*Mide ve bagirsaklarin duzenli 9ali§masina yardim eder.
*Ozellikle yemekle birlikte yenildiginde hazmi kolayla§tirir.
*A9 karnina yenen beyaz dut bagirsak kurtlarini du§urur. Mide ve bagirsaklari rahatlatir.
KARA DUTUN FAYDALARI
*Kara dut ise agiz ve bogaz iltihaplarinda mucize etkiler gosterir.
*Dut hangi §ekilde tuketilirse tuketilsin iyi bir kan yapicidir.
*Ki§inin kilo almasini saglar ve i§tah a9ar.
BIR TAVSIYE: 250 gram suya 7 gram dut yapragi koyup kaynatin... Bu i?ildiginde bagirsak kurtlarini dokuyor.
^ILEK: Ozellikle cilt ifin 9ok faydali ve bobrek intihabina kar§i 9ok etkili...
*Cilek viicuda kuvvet verir.
*Kolesterolu du§urur ve damar tikanikligini onler.
*Ayni zamanda 90k iyi bir antioksidan olan cilek bagi§iklik sistemini guclendirir. Kansere kar§i koruyucudur.
*Sindirim sisteminin duzenli cali§masina cok faydalidir. Bagirsak kurtlarini doker, idrar sokturur.
*Kani temizler.
*Di§ etlerini guclendirir ve agiz kokusunu giderir.
*Sakinle§tirici etkisi ile tansiyonu du§urur ve stresi azaltir.
*Ate§i du§urur. Romatizma ve karaciger rahatsizliklarina iyi gelir.
*Cildi nemlendirir, tazelik ve guzellik verir.
BIR TAVSIYE: Qilegi ezerek pure haline getirin. Sut ile kari§tmp bunu cilt temizlemede ve cildi canlandirmada kullanabilirsiniz.
BOGURTLEN: Cilt gencle§tirici ozelligi var. Bogurtlen hafiza kaybindan, mesane ta§larina kadar pek cok hastaliga iyi geliyor. Yapraklari kaynatilirsa, yaralari iyile§tirmede e§siz bir ilac.
*Bogurtlen idrar sokturur.
*Ayaklardaki §i§likleri indirir.
*Yuksek tansiyonu du§urur
*G6zlerdeki zafiyeti giderir.
*Mesane ta§larinin du§mesine yardimci olur.
*Agiz, dil, di§ eti ve bademcik giderir.
*Haricen kullanildigi takdirde agrilari dindirir, yaniklari iyile§tirir.
*Koku kaynatilip, suyu icilecek olursa kandaki §eker miktarini du§urur.
NOHUT: ABD`li uzmanlarin hazirladigi en yararli besinler listesinde ozel bir yeri var... Kani temizleme ozelligi e§siz olarak niteleniyor. Ozellikle cocuk astimlarinda onemli etkileri var.
FAYDALARI:
*Vucuda kuvvet verir.
*i§tah acar.
*Bagirsaklari yumu§atir , idrar s6kturucudur.
*Anne sutunu cogaltan besinlerdendir.
*Ostrojen hormonunu dengeler. menopoza kar§i faydalidir.
*Oksurugu keser.
*Damar tikanikligini giderir
*Gogus kanserine kar§i koruyucudur.
YE§IL MERCIMEK: Listedeki yiyeceklerden biri de ye§il mercimek. Anne sutunu artiriyor, kan yapip, kolestrolu du§uruyor.
FAYDALARI;
*Besin degeri olduk9a yuksek olan mercimek vucuda ve zihne gu9 verir. Bagi§iklik sistemini kuvvetlendirir.
*Gozlere de yararlidir.
*Enerji verir ve yorgunlugu giderir.
*Kansizlara faydalidir.
*Anne sutunu attirir.
*Kandaki kolesterol oranini du§urur ve kan aki§ini hizlandirir.
*Kalp ve damar hastaliklari ile §eker hastaligindan korur.
*Kalp krizi riskini azaltir.
*Bagirsaklari 9ali§tirarak vucuttaki zararli maddelerin uzakla§tirilmasini kolayla§tmr ve kabizligi giderir.
BIR TAVSlYE: Ye§il mercimegin suyu 9ok faydalidir. Kaynatip o suyu tuketirseniz kas agrilarindan kurtulabilirsiniz.
KURU FASULYE: Turk mutfaginda ki§ aylarinin vazge9ilmez yemegidir. Faydalari ile de vazge9ilmez oldugu ortaya 9ikti. Kalp damar hastaliklarinin du§mani. Kolestrol ve §ekere iyi geliyor. Dahasi ete e§deger.
FAYDALARI
*l9erdigi hayvansal olmayan protein ve lifli yapisi ile kirmizi etten bir eksigi bulunmayan kuru fasulye, vejetaryen beslenme ifin de bir alternatif.
*Protein ve anorganik tuzlar bakimindan 9ok zengin olan kuru fasulye, kemik yapisinin gu9lenmesine de yardimci oluyor.
*Kuru fasulye sinirleri de kuvvetlendirir.
*§eker hastaligina iyi gelir
*Romatizma, siyatik ve bobrek rahatsizliklarina kar§i ila9 etkisi vardir.
*Kalp ve damar tikanikligini onler.
BIR TAVSlYE: Bilindigi gibi kuru fasulye gaz yapmasi ile de me§hurdur. Bunun onune ge9menin bir puf noktasi var. Baklagillerin gaz yapmasinin onune islatmayla ge9ilir. Bu nedenle kuru fasulye bir gun suda bekletildikten sonra pi§irilmeli.
SUT: Bilim adamlarinin listesinde olmazsa olmazlar arasinda sayiliyor. Kanser onleyici ozelligi artik bilimsel olarak da kanitlanmi§ durumda. Cocuklarin geli§imi i9in ise onemli etkileri var.
FAYDALARI;
Sindirim sistemini diizene sokar.
Buyume ve geli§meyi destekler.
Di§leri korur ve 9urukleri onler.
Hucre ve doku olu§umunda rol alir.
Saç ve tirnak olu§umunda rol alir.
Yaralarin 9abuk kapanmasina yardimci olur.
Kilo kontrolu kolayla§tmr.
Beynin geli§iminde ve 9ali§masinda faydalidir.
Hucreleri onarir.
Kemikleri sertle§tirir.
Bagi§ikligi guclendirir.
BiRKAC TAVSiYE
* Dirsekleriniz sertle§erek kurumaya ba§ladiysa ; bir parca pamugu sutle islatarak dirseklerinize surerek 15 dakika bekletin . Bu uygulamayi bir hafta tekrarlayin. ipek gibi puruzsuz dirseklere sahip olacaksiniz.
* Puruzsuz bir cilt icin : Cildinizi temizledikten sonra sute batirdiginiz bir parca pamukla silin, sutu cildinize iyice yedirdikten sonra 4-5 dakika bekleyin Ardindan cildinizi ilik su ile durulayin . Bu uygulama cildinizin genc ve puruzsuz olmasina yardimci olur
* Yagli cilt icin; 1 olcek cig sut ile 1 olcek yulaf kepegini bir kabin icinde kari§tirin, bununla yuzunuzu iyice silin, Kisa zaman icinde parlak ve yumu§ak bir cilde sahip olacaksiniz. Bu kari§im 3 gun buzdolabinda bekletebilirsiniz.
* Kuru cilt icin; 1 fincan cig sut ile 1 fincan gulsuyunu bir kabin icinde kari§tirin. Bir parca pamuk kullanarak bu kari§imla cildinizi silin. Cilt icin iyi bir temizleme sutu elde etmi§ olursunuz.
* Karma ciltler icin; 1 fincan sute 1 kucuk salatalik rendeleyerek 5 dakika kaynatin. Soguduktan sonra suzerek bir §i§eye koyun. Bu da cildiniz icin harika bir temizleme sutu olacak.
YOGURT: Bagi§iklik sistemini uyariyor. 40 ya§ ustunun cok tuketmesi oneriliyor. Ozellikle rejim yapanlarda onemli etkileri var. Yag yakmayi tetikledigi icin normalden daha hizli kilo verilmesini saglar.
FAYDALARI
*Zararli bakterilerin uremesini durdurarak bagirsaklarin duzenli olarak cali§masini saglar.
*Sindirim sistemi cali§tirir mide rahatsizliklarini onler.
*§eker hastalari icin yararli bir besindir, kan §ekerini duzenleyici etkisi bulunmaktadir.
*Bagirsak duzensizliklerinin giderilmesine, ozellikle cocuk ve yeti§kinlerde kar§ila§ilan ishallerin tedavisine yardimci olur.
*Kanser riskini azaltir, ozellikle kolon kanserine kar§i koruyucu etkisi bulunmaktadir. Vucuttaki kolesterol miktarinin azalmasina yardimci olur, LDL kolesterolu azaltir.
*Kandaki asit baz dengesini saglikli hale getirir.
*Rahatlatici etkisi bulunmaktadir. Bu nedenle iyi ve rahat bir uyku icin idealdir.
*Antibiyotik kullananlar, ilacin etkisiyle zarar gorebilecek yararli bakterilerin korunmasi amaciyla yogurt yemelidirler.
PEYNiR: Kahvalti masalarinin vazgecilmezi olan peynir, sofralardan asla eksik edilmemeli.
FAYDALARI
*Protein ve kalsiyum acisindan zengindir.
*iyi bir B12 vitamini ve fosfor kaynagidir.
*Peynir de sut gibi iyi bir kalsiyum kaynagidir. Sut sevmeyenler icin peynir kalsiyum bakimindan iyi bir kaynaktir.
*Kemik ve di§ olumu§unu giiclendirir
BIR NOT: Kilo ya da kolesterol sorunu ya§ayanlar peynirin az yagli olani tercih etmeliler. Yagsiz beyaz peynir ya da lor en az kalori ve yaga sahip oldugundan riskli gruptakiler i9in tercih sebebi olabilir, su orani yuksek yagi az surme peynirler de tercih edilebilir
KIRMIZI ET: Etin kotu §ohreti ABD`li bilim adamlarinin yayinladigi bu liste ile silindi. Cocuklarin zihinsel geli§mesinde her hafta mutlaka tuketilmesi oneriliyor.
FAYDALARI
*B12 vitamini bulunur. Bu vitamin ise vucut i9in 9ok gereklidir. Eksikligi ileriki ya§larda sikinti olu§turur.
*Buyumede onemli etkisi vardir. Ozellikle 9ocuklarin mutlaka tuketmesi gerekiyor.
*B12 vitamini sayesinde sinir hucrelerinin buyumesi ve tamirinde etkin rol oynar.
BALIK ETI: Balik da herkes i9in yararli B, A ve D vitaminlerinden bol miktarda var. I9erdigi koruyucu yag asidi ile kalp hastalarinin sofralarindan eksik etmemesi gereken gidalarin ba§inda geliyor.
FAYDALARI
*Balik eti, kirmizi ete oranla daha az yaglidir ve bazi ozel yag asitleri i9erir. EPA ve DHA adi verilen bu ozel asitler, et, sut, peynir gibi diger hayvansal besinlerde yoktur.
*Bu yag asitleri kan pihti olu§umunu engelleyerek, atardamarin tikanmasini onler, boylece kalp krizi ve fel9 riskini azaltir, tansiyonu du§urur.
*§eker hastalarinin, kalp hastaligi ve fel9 riskinden daha 9ok etkilendikleri i9in diger insanlara gore daha fazla balik yemelidirler.
*Baligin kilciginda bulunan yuksek orandaki kalsiyum ve fosfor kemiklerin sagligi ve dayanikliligi bakimindan onemlidir.
HiNDi ETi: Hindi eti kirmizi ete gore daha ekonomik, protein acisindan da dana etine daha yakin. Bu nedenle de sofrada yeri olmasi gereken bir besin.
FAYDALARI
*Hazmi kolaydir; hasta - saglam herkese tavsiye olunur.
*Pilic eti vasiflarindadir.
*Ya§lanmaya kar§i direnc olu§turur.
CEViZ: icerdigi fosfor ve kalsiyum nedeniyle zihni yorgunlugu giderir, kemik ve di§leri guclendirir. Potasyum acisindan oldukca zengindir. Potasyum, sinirlerin uyarimi ve kas dokusunun cali§masi icin gereklidir.
FAYDALARI
*Demir acisindan, oldukca zengin bir besin maddesidir.
*Bal ile kari§tirilip tuketildiginde soguk almi§ mideye iyi gelir
*Damar sertligini onler.
*Enerji saglar.
*§eker hastalari icin hayati onemi olan insulini artirir
*Verem mikrobuna kar§i korur.
*Ceviz yagi, mide ve bagirsaklari temizleyerek, yumu§ak kalmalarini saglar.
*Aromatik kokulu yapraklari kabizliga, i§tahsizliga, kan temizlenmesine ve hazimsizliga kar§i yararlidir.
*Cigere, mideye ve dimaga kuvvet verip agiz kokusunu da giderir.
FINDIK: Her gun sadece 25-30 gr findik yemek, gunluk E vitamini ihtiyacinin yuzde 100`unu kar§ilar.
FAYDALARI
*Cok iyi bir enerji kaynagidir. Vucuda gu9 ve enerji verir. Beden ve zihin yorgunlugunu giderir.
*Findik, kalp ve damar sagligi a9isindan 9ok faydalidir. Kolesterolu du§urur. Kalp ritmini ayarlamaya yardimci olur. Duzenli olarak her gun findik yemek Kalp krizi ge9irme riskini azaltmakta cok etkilidir.
*Kansizliga iyi gelir. Vucut ve kemik geli§imini destekler. Hamilelerin hem kendileri i9in hem de dogacak 9ocuk i9in findik yemeleri 9ok faydalidir.
*Varislere iyi gelir.
*Findik, soguk alginligi ve akciger hastaliklarina da faydalidir.
*Ayrica, cildi guzelle§tirir.
Dut Paneli Notlari - 3
OTURUM BA§KANI: §imdi efendim enteresan bir soru daha var ;" Dut agaci kag yil yajar?" Dut agaci adaptasyon kabiliyeti gok fazla olan, mejakkatlere, kurak jartlara katlanan bir agag. "Hidir Abdal Turbesi`nde 800 yillik dut var diyorlar dogru mu?" diyorlar. Valla gormedim, dogru olup olmadigini bilemiyorum. Ama dut agacinin gok fazla yajadigini biliyoruz.
§imdi, agaglarda yaj kavrami gok degijken bir kavram, agacin ya§i mesela diger canlilarda oldugu gibi kesin sinirlarla belli edilemez, bazi agaglar uzun omurludur, mesela zeytin agaci, dut agaci, ceviz bunlar oldukga fazla yajayabilen agaglar. Tabii bizim igin onemli olan ekonomik omrudur. Duttan en az 40-50 yil urun alabilirsiniz . Genglejtirme budamasiyla bu omru daha da uzatabilirsiniz.
Buyurun efendim son soruyu alalim.
BiR KATILIMCI :Efendim bunlar gok guzel, ama benim yajadigim bazi kaygilar var, diger urunlerde de o kaygiyi yajadik. Genlerinde arajtirilmasi guzel, gelijtirme anlaminda, ama genlerimizin, turlerimizin bajka §irketlerin veya ulkelerin eline gegmesi ,kaybolmasi gibi bir endije ta§iyorum.
OTURUM BA§KANI : Bazi bitkilerde gen bankalari kuruldu, bunlarin kaybolmamasi igin bankalar
olujturuluyor. §imdi, o gen bankalari daha modern sistemler §eklinde kuruluyor. Mesela gok boyle buyuk olgude arazi gerektiren gen bankalari degil, molekuler duzeyde gen bankalari. Ornegin biz polen tozlarini, meyve agaglarinin tohumlarini teknoloji yardimiyla gok uzun yillar muhafaza edebiliyoruz. Ulkemizde bir de tabi bu yapilan barajlar vesairenin §ehirle§medeki yanli§liklarin bazi bitkilerin, bazi endemik bitkilerin kaybolmasina sebep oluyor, bu gen bankalariyla bunlari muhafaza etmeye galijiyoruz..
Efendim, ikinci panelimizin ikinci otrumu da olacak, bizi sabirla dinlediginiz igin tejekkur ediyorum.
SANAYi VE TiCARET BAKANI ALi CO§KUN :Bir de dilekler kismi, temenniler kismi olmali hocam bu konuda..
OTURUM BA§KANI : ikinci oturumla devam edecek jimdi panelimiz, gok zaman ajimina ugradi,
gok ozur dilerim.
SANAYi VE TiCARET BAKANI ALi CO§KUN : Hocam ben yorem adina, ulkem adina hepinize tejekkur ediyorum.
OTURUM BA§KANI : Efendim biz de tejekkur ederiz.
SANAYi VE TiCARET BAKANI ALi CO§KUN : : Bir toplanti igin Malatya`ya gidip oradan ugaga yetijececegim, yarin bakanlar kurulu var onun igin affinizi diliyorum.
II.OTURUM
OTURUM BA§KANI PROF.DR.ZAFER CEMAL OZKAN : gok kiymetli konuklar, degerli Kemaliyeliler, hepinize Dut Paneli igin ho§ geldiniz diyorum.
Panelin ikinci oturumunu agarken once kendimi izin verirseniz tanitayim, Zafer Cemal Ozkan yine bir dut sehri olan §ebinkarahisar 1960 dogumluyum. ilk, orta, lise ogrenimimi §ebinkarahisar`da tamamladiktan sonra Karadeniz Teknik Universitesi`nde Orman Fakultesinden mezun oldum. O mezun oldugum fakultede dekan olarak gorev yapmaktayim.
Panelimizin ikinci oturumundaki ilk panelist olarak sunum yapacak olan Sayin Tijen inaltong`u kursuye davet ediyorum.Sayin inaltong`un konusu oldukga ilgi gekici: "Dut Yemekleri ve Turk Mutfaginda Dut". Sayin inaltong 1964 Eski§ehir dogumlu. ODTU §ehircilik bolumunu bitirdikten sonra 7 yil bilgi-i§lem sektorunde galisti, Amerika Birle§ik Devletleri`nde halkla iliskiler yuksek lisans egitimini tamamladiktan sonra Turkiye`ye donup yemek sagligi ve mutfak kulturu uzerinde galismaya basladi. Yayinlanmis 7 kitabi ve 4 gevirisi bulunmakta, gesitli dergi ve gazetelerde yazmaktadir. Buyurun.
TiJEN iNALTONG : Hepiniz ho§ geldiniz, mikrofonu alabilir miyim? Ben pek arkaya saklanmayi sevmiyorum, irtibat halinde olalim, gunku sizlerin de katkisi olacagina inaniyorum.
Sesim geliyorsa ben boyle ba§layabilirim §imdi, fazla da kalabalik yok herhalde. Mikrofonsuz konu§abilirim saniyorum.
Bir maniyle ba§layacagim, dutlu bir maniyle;
Dut agaci kurulur Dibinde su durulur Eller baba diyende Menim boynum burulur
Dut agaci Turk insani igin ne kadar onemlidir. Bahgemiz varsa ilk diktigimiz agaglardandir dut. Mevsimi geldiginde dalindan yemekte israr ettigimiz, a§kla bagli oldugumuz dut agacinin anavatani Asya. Eski Yunan`da da bilinen dut agacinin ipek yapiminda elzem oldugunu Romali kral Justinian`dan once hig bir batili bilmiyordu. Be§bin yil once ozellikle ipekbocegi yeti§tirmek amaciyla evcille§tirilen beyaz dut agaci, yabani olarak Cln`in orta ve dogu bolgelerindeki daglarda yeti§irmi§. Anadolu`da ise 12. yuzyildan beri yeti§tirildigi soyleniyor.
Geleneksel gin Tibbi`nda bobrek enerjisini arttirdigina inanilan birkag meyveden biri olan dut susuzlugu giderir, vucuttan toksinlerin atilmasina yardimci olur ve kabizliga iyi gelir. Kani temizleyen ve ruhu dinginle§tiren dut, Turk mutfak kulturunun de vazgegilmez meyvelerinden biri. Tazesini, kurusunu yemeyi sevdigimiz gibi pekmezine pek buyuk kiymet veriyor, pek gok yiyecegi
bu leziz pekmezle tatlandiriyor, kurusunu kijin gerez listesine ekliyor, karasindan juruplar, dondurmalar, regeller yapiyor, yeni dogmuj bebeklere emzik olarak sunuyor, yapraklarindan, kokunun kabugundan ve geng surgunlerinden yararlaniyoruz. Herjeyden once, serinlemek igin altina siginiyoruz sicak yaz gunlerinde. Cocuklari tepesine gikarip altina temiz garjaf agiyor, konu komjuyu toplayip hep birlikte guluje eglene yiyoruz.
Anadolu`nun pek gok yerinde hemen her evin bahgesinde bulunan dut agacinin meyvesi elbette en iyi jekilde degerlendiriliyor. Zaten Anadolu insani da elindeki urunun degerini bilmesiyle, ondan en iyi jekilde yararlanmasiyla unlu degil midir? ijte ben de bu dujunceyle pek gok kaynagi taradim, dutun Turk mutfak kulturundeki kullanim alanlarini saptadim.
Dutun en guzel zamani elbette ki dalindaki taze donemi. Guney bolgelerimizde mayis ayinin bajlamasiyla pazarlara gelen dutun alicisi her daim bulunur ancak pekmezinin kaynatilmasi daha geg donemlere, dutun iyice olgunlajip ballandigi zamana birakilir. Taze dutla regel kaynatilirken, karadutun ozellikle agiz yaralarini iyilejtirmek igin hazirlanan jurubu, sicak yaz gunlerinde serinlemek igin igilen jerbeti (en guzellerinden biri de izmir`de, Kemeralti`ndaki Mennan`da igilir), gogu tatil yoremizde bugun halen yapilan dondurmasi yine sevilerek tuketilen yaz lezzetlerindendir. Ayrica Tire`nin uzerine dut regeli gezdirilmij loru da pek mejhurdur ve Tire`deki pek gok restoranda yemekten sonra ikram edilir. Karadut pek lezzetlidir ya, lekesini gikarmak derttir. Neyse ki imkansiz degil. ilaci da kendindedir dutun. Karaduttan kopardiginiz bir yapragi elinizle ufalayip lekelenen yere surdugunuzde lekenin yavaj yavaj hafifledigini goreceksiniz. Hatta bununla ilgili hoj da bir efsane vardir. Sevgilisinin oldugunu zannederek canina kiyan Piremus`u cansiz halde gore Tispe de kendini oldurecek, bu ajki olumsuzlejtirmek isteyen tanrilar Piremus`un kanini bir agacin meyvelerine, Tispe`nin gozyajlarini ise agacin yapraklarina vereceklerdir ve inanca gore o gunden beri karadutun gikmayan lekesini (Piremus`un kani), yine ayni agacin yapraklari (Tispe`nin gozyajlari) temizler.
Dilerseniz once dutun en gok yapilan yan urunu pekmezle bajlayalim gezintimize. Prof. Dr. Metin Saip Surucuoglu, "Pekmez" bajlikli yazisinda Turk tatlilarinin jekerden once bal ve pekmezle tatlandirildigini, pekmezin binlerce yildir geleneksel beslenme kulturumuzun en degerli urunlerinden biri oldugunu aktarir ve joyle der: "Turklerin besin muhafazasi igin gelijtirdigi pekmez; bir
taraftan gabuk bozulan uzum ve uzum §irasinin dayanikli hale getirilmesini saglamakta, diger taraftan da tatli ve §eker ihtiyacinin kar§ilanmasina yardimci olmaktadir. Pekmez, meyve §irasinin yogunla§tirilip kaynatilmasi ile elde edilen tatli bir sividir ve en gok uzumden yapilir. Uzumun yani sira dut, erik, elma, armut, §eker pancari, karpuz, §eker darisi, nar gibi meyvelerden de yerel pekmezler yapilmaktadir." Yine ayni yazidan Turklerin 11. yuzyilda meyvelerden §erbet yaptiklarini ve taze meyvelerin suyunu gikardiklarini ogreniyoruz.
Taradigim kaynaklardan Turkiye`nin hemen her bolgesinde dut pekmezi kaynatildigini gordum. Burdur, Ordu, Kayseri, Safranbolu, Bingol, Kirklareli, Erzincan, Erzurum, Gumu§hane, Sinop, Adiyaman, Divrigi, S.ebinkarahisar, Kemaliye, Arapgir, Malatya, Isparta gibi yorelerimizde dut pekmezi sevilerek tuketiliyor. Hatta Ankara`nin Aya§ ilgesinde 1965 yilindan beri Dut Bayrami yapilmakta imi§, Erzurum`un Karnavas beldesi dut pekmezini tescil ettirmi§, Isparta`nin Sutguler ilgesi de pekmezine TSE belgesi almi§. Ayrica her yil bir dut pekmezi festivali duzenleyen ilge idaresi en ba§arili dut pekmezi ureticilerini de odullendirmeyi ihmal etmiyormu§. Sutguler halki igin dut oylesine ozel ki, yoredeki kadin halk oyunlarina "Dut Dibi" deniyor. Bunun nedeni yorede dugun eglencelerinin dut agaglari dibinde yapilmasi ve turkulerde tutulan "Dut dibi dut dibi" ritmiymi§. Isparta`nin kom§usu Burdur`da da dut pekmezi yapilirmi§. Ancak bu pekmez oyle kiymetli olurmu§ ki, Fazilet Turker`in verdigi bilgiye gore dut pekmezi koyuca kaynatildiktan sonra beyazla§ana kadar elle dovulerek kati pekmez haline getirilir (bir diger adi da dovme pekmezi) ve sirli pekmez kuplerinde saklanirmi§. Degerli bir misafir geldiginde ise ev ekmeginin uzerine surulup ikram edilirmi§.
Gaziantep`te dutun dogrudan meyve olarak tuketildigini, urumu dutu denen karaduttan §erbet ve regel yapildigini ara§tirmaci Gonca Tokuz aktardi. Seyyar saticilarin (tablacilar) Gaziantep`te "Urumu dut §erbeti" diye bagirarak bu §erbetleri sattiklarini, yaz aylarinda da pek gok ailenin dutluk denen yerde sahreye (yani piknige, eglenceye) gittigini de ilave etti.
Renan Yildirim`in Lezzet dergisi igin yaptigi soyle§ide Meliha Kantek Gumu§hane`dedut pekmezi yapimini §oyle aktariyor: "Dutlar olgunla§tiginda bir iki kez sallanip toplandiktan sonra dallarda kalanlardan pestil yapilirdi. Ogleden sonra silkelenen dutlar toplanir ve tenekelere doldurulur. Ertesi gun bahgede bir ate§ yakilir, uzerine buyuk bir kazan konur. Dutlar kazana dokulur, uzerine
su konup karijtirilarak jira haline gelene kadar kaynatilir. Agacin dalina, ozel olarak siki dokunmuj bir guval asilir ve jira guvalin igine bojaltilir. Altina genij, legen gibi kaplar konur ve jira suzulerek bu kaplarin iginde toplanir, yine kazanda kaynatilir." Dut pekmezi yapildiktan sonra elbette pestil yapimina geliyor sira. Sadece pestil mi, cevizli sucuklar da dizi dizi diziliyor iplere.
Ayaj baglarinda da haziran ayi iginde tatli bir telaj yajanirmij eskilerde. Hatice Dogruol, Ayaj baglarindaki ijleri anlatirkendut pekmezi yapimina joyle yer veriyor: "ilgenin simgesi dut bu ayda agarmaya bajlar, ay sonunda girpilmaya bajlanir. Her sabah dut sergileri uzerine girpilan dutlar satija sunulur, satilamayacak nitelikte olup kendiliginden agacin dibine dujen dutlar toplanir, ezilerek suyu gikarilir, pekmez topragina yatirilip duru bal gibi pekmez pijirilir." Gurun`de ise dut pekmezi kati veya sivi olarak iki jekilde yapiliyor, bir kismi kaynatilirken bir kismi ise gunejte koyulajtiriliyor: "Cig pekmez yapilacak ise dutlarin sikilmasiyla elde edilmij olan jira genij tepsiler iginde evlerin damlarina gikarilir. Tepsilerdeki jiralar damda 3-5 gun gunejlendirilir, ozel suzeklerden suzulerek bir araya getirilir ve saklanmak uzere ozel kaplara konur." Gurun`de kaynatilarak hazirlanan pekmez de yine son ajamada tepsilere alinip damlarda gunejlenmeye birakilirmij. Folklorik bir kulturu de olan dut pekmezi, Gurun`un en dayanikli yoresel urunlerinden biri ve pek gok hastaliga derman olduguna inaniliyor. Gurunlu Ajik GulhanT ise "Bizim Yemeklerimiz" adini verdigi yemek destaninda yore yemeklerini anlatirken dut pestilini ovmekten geri kalmiyor:
Dut pestili, ceviz, kavurga, hedik Doyuncaya kadar oturduk yedik Hepsine damak tadidir dedik Guzel olur bizim yemeklerimiz
Mujgan Uger ve Fatma Pekjen, Divrigi mutfak kulturunu aktardiklari kitaplarinda Divrigi`de dut pekmezi kaynatildiktan sonra bir de sutlu pekmez yapildigini soyler ve bu urunu joyle anlatirlar: "Ug kilo kadar dut pekmezinin igine yarisi kadar pijmij, sogumuj sut katilarak guneje birakilir, sik sik karijtirilir. Pekmez koyulajinca tekrar yarim kilo kadar sut katilir ve yine guneje konularak sik sik karijtirilir. Bu jekilde elde edilen sutlu pekmez sirli kup igine konularak muhafaza edilir."
Ebru §enocak, Elazig yemeklerini aktardigi yazisinda duta §6yle deginiyor: "Elazig`da karadut, gekirdekli dut (pirinci) ve gekirdeksiz dut (Halit beyi) olmak uzere ug ge§it dut vardir. Gekirdeksiz dut, pekmez yapiminin yani sira yemek igin kurutularak kuplerin iginde, nemsiz yerlerde saklanir. Dutlarin bir kismi da ki§ igin, arzuya g6re ceviz veya bademle soku ta§inda d6vulerek un haline getirilip dut unu olarak saklanir. Gekirdekli dutlar yenilmez, hayvan yemi vedut pekmezi yapiminda kullanilir."
Dut kurusu, gerezcilerde sikga kar§imiza giksa da gogumuz igin belki de unutulan tatlar arasina girmi§tir. Hele de genglerimizin yeme ali§kanliklarina baktigimizda boyali gazozlari, renkli §ekerleme, biskuvi ve gikolatalari annelerimizin, ninelerimizin evlerde yaptiklari tatli yiyeceklere tercih ettiklerini g6ruruz. Eskiden 6yle miydi ya? Migirdig MargosyanGavur Mahallesi adli kitabinda eski gunleri §6yle anar: "Anam koruk suyu hazirlardi, ceviz sucugu yapardi. Kuru uzumu ve pestili satin alirdik... Pestil ne kadar ince olursa o kadar lezzetli olurdu. Sizler, pestilin igine ceviz igi koyup yediniz mi hig? Tadini bilir misiniz? Bizim muhallebimiz yogurttu; gikolatamiz da, uzum §irasindan yapilmi§, gune§te kurutulmu§, sonra kalip halinde kesilmi§ „kesme`_Yogurda pekmez katardik, ka§ik ka§ik yerdik. Bizim pastamizdi bu, daha dogrusu bizim kekimiz." Gergekten de belli ya§in uzerindeki pek gok ki§i igin pestiller, cevizli sucuklar, ceplere doldurulan kuru uzumler, dut ve cevizler en degerli yiyeceklerdi. Huseyin K6ycu de "Getir Ha Getir" adli yemek destaninda bu yiyeceklere duydugu 6zlemi aktarir:
Elma erik armudun ayvanin en hasini Elmalar kan kizilcik erikin tamasini
Uzum dutun pestili kayisinin agmasini Al bunlarin hepsini vaktinde kurut getir (tamas: kara erik kurusu)
Anam Babam Erzincan adli kitapta Erzincan`in ki§lik urunleri ile ilgili aci gergekler yer almakta: "Ne var ki bugun bunlarin (kurutulan tarim urunleri) hazirlanmasini bilen insan sayisinin azligi, hazirlanmalarinin me§akkatli olu§u ve yeni yeti§en neslin bunlari pek tanimamasi gibi sebeplerle eskisi gibi yapilip ki§a hazir hale getirilmemektedir. Unutulup kaybolmasinin onune gegmek, ileride halk kulturunu ara§tiracak ara§tirmacilara i§ik tutmak maksadiyla ki§lik kuruyemi§lerimizi tanitmaya gali§alim." Erzincan da Elazig, Malatya, Sivas, Gumu§hane, Tunceli gibi kom§u illeri gibi duta mutfak kuturunde buyuk yer veren illerden. Yine ayni eserde (ve Erzincanli Mustafa Ugar`in hazirladigi Erzincan: Orf ve Adetlerimizden Bir Demet adli kitapta) ki§ hazirliklari arasinda sarug, dovmeg, bastik, pestil, gekme, yogutlama, gemi§ listelenmi§. isterseniz her birinin yapimina bakalim:
gemig. Erzincan`da gemig adini alan dut kurusu "dastar"lar uzerine silkelenir ve gune§te kurutulur. Nemlenmemeleri igin bez torbalarda saklanir.
Sarug (Cevizli sucuk). (Divrigi`de de ayni adla anilan urunun diger adlari Kemah`takome, Malatya`da dut sucugu ve Egin`deoricik, Elazig`da orcik). ig cevizler ipe dizilir. Un veya ni§asta eklenerek kaynatilan dut §irasina batirilip gune§te kurutulur. Bu i§lem cevizler gorunmez hale gelene kadar bir kag kere tekrarlanir, gune§te iyice kurutulduktan sonra unlanip son kez kurutulur, butun olarak veya kalem boyunda kesilerek kaldirilir. (Divrigi`de sarug Kursuba§i eglenceliklerinden imi§.)
Dovmeg. Ceviz igi ve dut kurusu sokku denen (dovmeg igin yapilmi§ agag tokmakli ta§ havan) havanda macun kivamina gelene kadar dovulur ve yenir. Dut kurusu tek ba§ina dovulup yendiginde ise gekme adini alir.
igel`de ekindutu denilen karadut, kirmizi renkteyken (gok ek§i olur) toplanip kurutulur ve dibeklerde ezilir.
§ebinkarahisar`da dovme adini alan cevizli dut macununun Malatya`da (dut dogmesi) yapili§i §6yle: "Kuru dut havanda dovulur. Ayri bir kapta ceviz igi-findik igi beraberce dovulur ve bunlar kuru duta katilir. Divan sinisinin (buyuk sini) igine ni§asta serpilir. Dovulmu? kari§im iki parmak kalinliginda siniye serilir, ayakla gignenir ve bir gun bekletilir. Ertesi gun bigakla dilimlenir. Bir tenekenin igine ni§asta serpilir, dilimlenen kaliplar dizilir."
§adiye getinta? da gocuklugunda Arapgir`de yedigi bu yiyecegi ozlemle animsar: "Pohnut (pohmut) (Malatya`da da ayni adla biliniyor) yapmak igin kuru dut buyuk havanda taze ceviz ile dovulerek macun kivamina getirilir, bir tabaga yayilarak dilim dilim kesilir ve afiyetle yenir. Muhte§em bir lezzet ve kalori. Hala yapiyorlar mi bilmem. gocuklugumun unutulmaz lezzetlerinden biridir." Malatya`da ayni zamanda pekmezli pohnut (dut pekmezi kaynatilip koyula§tiktan sonra kuru dutlar dovulur ve pekmez dokulerek yogrulur, kaplara basilir. Guzun igine ceviz igi katilir, ki§in tatli olarak yenir) ve kayisi fekirdegi katkili pohnut(kurumu§ dut havanda veya sokuda dovulur, elekten elenir. Buna dovulmu? ceviz de katilip tepsilerle dama konur. Damda yumu§atildiktan sonra baklava dilimi halinde kesilip bir kaba konur, kaldirilir. igine badem, kayisi gekirdegi de katilabilir) yapilir. Eginli Demet Balioglu da ayni yiyecek igin Eginlilerin yontemini aktariyor: "Eski Eginlilerin iyi bildigi bir §eydir. Egin`de bir `lokhane` var. Burada dut ve cevizin ezilip macun kivamina gelmesi ve badem ezmesi porsiyonlarina ayrilmasiyla badem ezmesi gibi tuketilen bir tatli hazirlanir." (Egin`e, yani bugunku adiyla Kemaliye`ye gittigimde Lokhane`yi ziyaret etme §ansi buldum. gedene kahvesi e§liginde bilgi aldim, Lokhane`de yapilan lok di§inda cevizli sucuk ve dut unu aldim. Dut ununu lok yapimi igin onceden dovup eleyerek hazirliyorlarmi§. Bu tatli ve besleyici unun farkli §ekillerde de kullanilabilecegini du§unup yarim kilo da un satin aldim. Daha sonra bu unla hazirladigim kekin tarifini bu yazinin sonunda bulabilirsiniz.) Nihal Sevilmen Erzincanli anneannesinin biraz daha farkli §ekilde hazirladigi dut kesmecesi`ni anlatiyor: "Kuru dutlar dibekte iyice dovulur. Ayri bir tarafta ceviz ayni §ekilde dovulur. Bir sininin igine dovulmu? dutlarin yarisi elle iyice bastirilarak yerle§tirilir, uzerine ceviz yerle§tirildikten sonra kalan dut kurusu yine sikica bastirilarak yerle§tirilir. Bir kag gun damda gune§ altinda bekletilir, iyice birbirine kayna§tiktan sonra baklava dilimi §eklinde kesilip teneke kutulara yerle§tirilerek ki§in yenirdi." Yine Erzincan`da di§ bugdayinin (hedik) nohutla
birlikte hajlandigini, yahut bugdayin sacta kavrulduktan sonra (kavurga) dut kurusu ile birlikte yendigini de Nihal Sevilmen`den ogreniyoruz. Dut kurusunun bir bajka kullanim yeri de Fatma Pekjen`in bildirdigi ve Divrigi`nin Gezey, Bagdere ve Sarigigek koylerinde yapilan uzumlu ve femifli (dut kurusu) kombe: "Kuyruk yagi iginde sogan ve kiyma ile sokarig yapilir. Uzerine besni uzumu, gemig, maydanoz ve karabiber konup karijtirilir. Boylelikle kombenin igi hazirlanmij olur. Diger tarafta su, tuz, un ve ev mayasi ile hamur yogrulur. On iki yumak alinir ve bunlar teker teker agilir. Yaglanmij tepsiye agilan yumaklar, arasi yaglanarak serilir. Alti yumagin arasina igi serilir, tekrar diger alti yumak agilip dojenir. iki sac arasinda kizarana kadar pijirilir." Tokatli Adnan §ahin de kendi buluju olan nefis bir yiyecegi tattirmijti iki yil kadar once. Hanimlar Tokat`in ilk yoresel yemekler lokantasi Honga`nin agiliji igin katmer hazirlarken Adnan bey dut kurularini dogradi, baharatlarla karijtirip getirdi. Bu harci katmerin igine serpeleyip sacda pijirdik ve afiyetle yedik.
Erzurum`un eski kij adetlerinden biri olankavurgayi Nurdan Gengturk anlatiyor:
"Tandir yakilir ve uzerine sac konur. Bugdaylar temiz ve kalinca bir bezle gevrile gevrile kavrulur. Kavrulurken misir gibi patlayan bugdaya kavurga denir. Hazirlanan kavurga, ozellikle uzun kij akjamlarinda dutbajta olmak uzere kuru meyvelerle karijtirilarak avug avug yenir." Malatyalilar kuru dutla dut kavurmasi yapiyorlar: "Bir tencerede yag kavrulur. Bunun uzerine temizlenmij gekirdeksiz kuru dut dokulur ve karijtirilir. Ayri bir tarafta iki yumurta girpilir ve dut tamamen kavrulmadan tencereye dokulur, karijtirilir, biraz jeker eklenir. Dutlarin uzerine dokulmuj olan yumurtalar tamamen pijmeden atejten indirilir." A§giba§iadli kitabinda Mahmud Nedim bin Tosun dut kurusu ho§afini ju sozlerle anlatiyor: "Evvelce biraz dut kurusu suya konulup kaynatmali, badehu bu dut kurulari gikarilip astardan suzmeli ve posa kismi terk olunduktan sonra jekeri ilave edilerek bir tajim daha kaynadikta bir avug da dut kurusu tencereye koyulup atejten indirilmeli sogudukta az da gigek suyu ilave edip tenavul oluna. Fakat bu dut kurusu Egin`e mahsustur." Demek ki Egin dutu o zamanlar da mejhurmuj. Bu konuda Evliya Celebi soz soylemij mi diye baktim ancak taradigim kisimlardan Egin degil, Egin`in bagli oldugu Erzincan`in dutunu methettigini gordum: "Erzincan`in zerdalisi, armud kurusu, dut kurusunun beyaz ve sarisi, mor ve siyah dudu mejhurdur. Carji ve pazarinda dut kurusu sattiklari gibi yuk yuk bajka yerlere de gotururler. Bajkaca timari vardir. ^ejit
gejit dut pekmezini gunluk vebahar ile terbiye ederler. Bir kasesini igene taze hayat verir." Evliya Celebi ayrica Urfa dut jarabindan bahsetmij ve Bingol igin "Arapgir dutu kadar lezzetli gilegi vardir" demij. Demek ki Egin`in (bugunku Kemaliye) komjusu Arapgir`in dutu da hatiri sayilir bir une sahipmij.
Erzurum`da ozellikle sutu bol olsun diye lohusalara yedirildigi igin lohusa yemegiadini alan yiyecek ise Sati §imjek`in anlatimiyla joyle hazirlaniyor: "Bir olgu kuru kayisi az hajlanir, yarim olgu kuru dut da biraz hajlanir. Once kayisilar tavada kizartilir (kavrulur), ardindan dutlar ayni tavada kizartilir. Meyveler yumujayip iyice kavrulduktan sonra toz jeker serpilir ve 2-3 yumurta kirilarak lohusalara ikram edilir." Ayni yemegin bir benzeri de Ardahan`da yapiliyor. Dut & incir Ha§lamasi denen bu yiyecek ozellikle lohusalara sutu artsin diye veriliyor. Yapimi gok basit. Kuru dut ve incirler az yag, su ve jekerle hajlaniyor.
Dutun suyunu siktik. Bu suyu kaynatip pekmeze d6nu§turduk. Ancak dut §irasinin pekmez olmadan 6nce kullanildigi yerler de var. Malatyalilar adina erikli dut regeli dese de bu kayisi yahut erik regelinin ta kendisi. Hem de en lezzetlisi: "Ya§ dut agag teknelere yatirilir. Ayakla gignenerek §irasi gikarilip az kaynatilir, sogumaya birakilir. §ira bez suzeklerden suzulerek tortusundan ayrilir. Bir kazanda kayisi ya da erikler kaynatilir. Ate§ten alinip gekirdekleri ayiklanir. Onceden kaynatilip sogutulmu§ dut §irasina erik ya da kayisi eklenir ve bir iki dalim (ta§im) kaynatilarak ate§ten indirilir. Sogutulup legenlere alinir. Legenlerin agzi ince bir bezle kapatilip 1-2 gun bekletildikten sonra regeller bidonlara alinir." Elazig`da mi§mi§ denen kayisi dut §irasiyla kaynatilip pelverde adi verilen regel hazirlanir. §ebinkarahisar`da ise pek gok regel ve marmelat dut pekmeziyle tatlandiriliyor. Bunlar arasinda elma, kayisi, ku§burnu ve kabak regelleri sayilabilir.
Ozellikle ig ve Dogu Anadolu bolgelerimizde dut pekmezi bolca yapiliyor ve bu pekmezle helvalar kavruluyor, tatlilar jerbetleniyor. Sadece bu bolgelerimizde degil, Akdeniz`de de yapilmakla birlikte az miktarda ve ev igi kullanim igin oluyor bu hazirliklar. Kazim Akjen, Akseki`ye bagli Guzelsu koyunde rahmetli anneannesinin koyde beyaz dutlar olunca onlari teker teker toplayip bir kismini guneje serip kuruttugunu, kijin torunlarini sevindirmek igin onlara avug avug verdigini aktarmijti. Bir kismiyla da altin sarisi, hoj aromali dut
pekmezi kaynattigini ve bu pekmezle helva kavurdugunu soyleyen Akjen, o gunleri bugun de net bir jekilde hatirliyor: "Helvanin net olgulu tarifini bilmiyorum ama joyle anlatayim. Orta boy bir tavaya yeteri miktarda tereyag konur eriyip gitirdamaya bajlayinca uzerine yeterince un konur ve un altin rengini alincaya kadar yakmadan karijtirilip kavrulur (nenemin kullandigi un kendi koyumuzun su degirmenlerinde ogutulmuj ve yari kepekli undur). Daha sonra yeteri kadar dut pekmezi konularak karijtirilir ve kivamina gelince ocaktan indirilir. Tabii butun bunlar odun atejinde agir agir yapilir. Helvanin sicakligi gegip iliyinca ozel helva tabagina demir kajikla alinip tek tek siralanir. §oyle ki kajiga aldiginiz helva sanki top yumurtayi ortadan kesmij gibi durur duz tarafi tabaga oval tarafi yuzeye gelecek jekilde siralanir. Cok hoj gorunum arz eden helva servise hazirdir." Malatya`da dut helvasi veya pekmez helvasi adiyla anilan dut pekmezli helva ise Malatya Mutfak Kulturu adli kitapta ju jekilde aktariliyor: "Malzeme olarak pekmez, un ve tereyagi kullanilir. Once un yagda kavrulur, atejten indirilir. Bunun uzerine pekmez katilarak yogrulur. Sonra bir tepsinin igine duzlenir. Bigakla baklava dilimi jeklinde dilimlenir. Servis yapilir." Bu helvanin ozelligi olunun ardindan yedi ve kirkinci gunlerde verilen yemeklerde ikram edilmesi.
Yaptigim arajtirmaya gore Tunceli, Ardanug, Elazig ve Malatya gibi yorelerimizde (bu diger yorelerde yapilmadigi anlamina gelmiyor elbette) dut pekmeziyle helva kavruluyor. Ancak bir pekmezli helva daha var ki o kijin karla hazirlaniyor. §ebinkarahisarlilarin kar ballamasi(Gaziantep`te karsangaf, Malatya`dakarlangaf) dedigi bu yiyecegin tarifi joyle: "Boncuk boncuk olmuj temiz kar tabaklara servis yapilir, uzerine pekmez ilave edilir. Cok ozel gunlerde yapilir." Divrigi`de kar helvasidenen bu yiyecek igin Mujgan Uger ve Fatma Pekjen joyle diyor: "Baharda, dijlenmij kar (boncuk boncuk olan kar) temiz yerlerden alinip bir kaba konur, dut pekmezikarijtirilarak yenir. Ozellikle genglerin ragbet ettikleri kar helvasi igin, beyindeki kurtlari doker diye bir inanij vardir."
Dut pekmezi ile yapilan pek gok yiyecek oldugunu soylemijtim. Bunlarin bajinda da pestil geliyor. Malatya Mutfak Kulturu kitabinda dut pestili (dut bastugu)ju jekilde anlatiliyor: "Yaj dutlar pekmez yapiminda oldugu gibi kaynatilir, jira elde edilir. Bir bakrag jiraya yarim kilo bugday nijastasi katilir ve yavaj yavaj karijtirilarak bulamag elde edilir. Bulamag, damin uzerine serilmij olan bezin bir kenarindan dokulur, kevgir ile duzgunce yayilir. Carjafin diger ucu
sikica tutulur. iki kiji oklava ile bulamacin her yana ejit olarak yayilmasini saglar. istenirse uzerine susam ya da hajhaj tohumu serpilir. Pestil kurudugunda uzerine serili oldugu garjaf temiz bir garjafin uzerine ters gevrilir, su ile islatilir. Yumujayan pestil garjaftan gikarilir, ip uzerine serilir. Bir iki saat beklettikten sonra makasla kare bigiminde kesilir. Uzerine nijasta serpilir, katlanir, tenekelere yerlejtirilir. Kijin ceviz, badem ve kayisi gekirdegi igi ile birlikte yenir." Divrigi`de son yillarda az da olsa yapimi devam eden hamam bastigini (Divrigi`de pestile kesme deniyor) Mujgan Uger ve Fatma Pekjen anlatiyor: "Alugar, dombul, kemas gibi erik cinsleri berge (ajisiz kayisi) ile karijtirilir, kaynatilir. Posasi, gekirdegi kamustan (kevgir) suzulur. Alta gegen az jekerli kisim -eskiden dut ile tatlandirilirdi- yeniden kaynatilir ve su ile islatilmij sinilere ince bir jekilde dokulur, tahta kajikla duzeltilir. Gunejte kurumaya birakilir, bir yuzu kuruyunca bigakla kenarindan kaldirilarak diger yuzu de kurutulur. El buyuklugunde kesilen pargalar hamama giderken hamam bohgasina konur. Hamamda meyve yerine ikram edilen bu bastik pek tatli olmaz."
Pestil sade, cevizli, findikli, hajhaj veya susamli olabiliyor. Ancak ondan yapilan bajka yiyecekler de var. Mesela pestil kavurmasi. Bu da gejitli yorelerimizde farkli jekillerde yapilan bir lezzet. Yemek destanlarina bile girmij. Bakin Erzurumlu Ajik GulhanT, "Erzurum Sofrasi"nda onu nasil anlatiyor:
Ayran gorbasinda var kekik otu Artirir insanda gucu takati Ekjili yahninin buyuktur zati Yumurtayla etli dut gullamasi
§ebinhisar`da pestil kizartmasi, pestil, tereyagi, dovulmuj ceviz veya yumurta kullanilarak hazirlanirken Erzurum`da pestil cullamasi (dut cullamasi igin ise pestil yerine sadece kuru dut kullaniliyor) igin tatli pestil ufak dogranir, bir tavada eritilen tereyaginda karijtirilir. Uzerine yumurta kirilir, karijtirilir ve sicak
olarak yenir. (Bir donem Erzurum`da ya§ami§ olan Huriye Akyildiz kimi ailelerin pestili dut kurusuyla birlikte az su ilavesiyle pi§irdikten sonra yumurta kirdiklarini aktarmi§ti.) Kagizman`da ise dut pestili kuguk pargalar halinde dograndiktan sonra sutle yikanir, sutu suzuldukten sonra dag edilmi§ (eritilmi?) yaga eklenir, girpilmi§ yumurtayla pi?irilir ve buna pestil kavurmasi denirmi§. Malatya`da pestil kavurmasi pi§tikten sonra uzerine kaynami§ §eker §irasi, pudra §ekeri veya eritilmi§ bal gezdirip uzerine ceviz serpme adeti varmi§.
Gelelim dut pekmezi ile yapilan diger yiyeceklere. Bu liste oldukga uzun. i§leri kari§tirmamak igin yoresel olarak hazirlanan yiyecekleri sirayla verecegim. ilk ug tarifDivrigi`de Mutfak Kulturu kitabindan:
Dugurcek A§i: Sonbaharda degirmenden gelen taze gekilmi? bulgur elenirken alta gegen ince bulgura `dugurcek` denir. Eskiden sabahlari pi§irilen dugurcek a?i igin tencerede tuzlu su kaynatilir, igine dugurcek atilirdi. Pi§irilen gorba `soharig` (soganli, yagli sos) konmadan sofraya getirilir, isteyen dut pekmezi katarak yer. Arzuya gore ayran ve sut de katilabilir.
Kuymak (Guymah): Divan-i Lugat`i-t Turk`te adi gegen kuymak igin un, tuzu alinmi§ tereyag iginde pembele§inceye kadar kavrulur. Kavrulmu§ olan un ka?ikla bastirilarak tepsiye alinir. Tekrar ocaga konularak alti kizartilir, ters gevrilerek diger yuzu de kizartilir, uzerine sizma bal, pekmez ya da koyu bir §erbet dokulerek yenir.
Tohnik/Tohinik: Ogutulmu§ bulgur elenir. En ince elekten gegen bulgur unu az su ve pekmezle yogrulur. Avugta sikilarak topaklar yapilir. Tohinik bulgur gekildikten sonra, eleme urununu degerlendirmek amaciyla yapilan bir ge§it eglenceliktir.
Tuncelililerin dut pekmeziyle yaptigi tarifler arasinda helva, dut tatlisi, a§ure, pancar tatlisi, kabak tatlisi ve heside(sulandirilmi§ dut pekmezi, un ve tereyagi) yer alir. §ebinkarahisar`in internet sitesinde yer alan tarifler yore insaninin dut pekmezinden pek guzel yararlandigini gozler onune seriyor:
Lazut. Misir, unu, yag, yumurta ve kabartma tozu kullanilarak hazirlanir. Sacda pi§irilir. Dut pekmezi veya sari gigek bali ile yenir.
gokelik ballamasi. Taze gokelik (gokelek) ve dut pekmezi ile
hazirlanir.
Siizme ballamasi. Suzme ve dut pekmezi kullanilarak yapilir. Pekmezin bol oldugu zamanlarda ve 6zel misafir geldiginde hazirlanir.
Bi§i. Un, yag, su, tuz ve yumurta kullanilarak hazirlanir. Taze sari gigek bali veya dut pekmezi ile yenir. Cevizli misir boregi. Misir unu, su, tereyagi, d6vulmu§ ceviz ve dut pekmezi kullanilarak hazirlanir.
Bulamag. ince un, yumurta ve dut §irasi kullanilarak hazirlanir. Cevizli pekmez tatlisi. Yarim su bardagi tereyagi, 2 su bardagi un, yarim gay bardagindan biraz fazla dut pekmezi, 1 su bardagi ceviz, yarim gay bardagindan biraz fazla tahin ile hazirlanir.
A§ure. Yarma, nohut, fasulye, ceviz, incir, uzum, kayisi, pekmez, targin kullanilarak yapilir. Muharrem ayinda zengin fakir herkes a§ure pi§irip ikram etmektedir. Kabak tatlisi. Bal kabagi, az su, pekmez veya §eker kestirmesi ile d6vulmu§ ceviz kullanilarak hazirlanir. Turhallilar ayvali yahniye ille de dut pekmezi koyarken, Deniz Gursoy Yoresel Mutfagimizadli kitabinda Kemaliye`den oldugunu kaydederek ekmek kayganasi tarifi verir. (Bu tarifi yazinin sonunda Kemaliye`den derledigim tarifler arasinda bulacaksiniz.) Yine ayni kitapta Mardin`de hazirlanan birpekmezli muhallebi (harire) ve Ankara`dan pekmezle sunulan kaygana tarifi yer alir. Gurun mutfaginda yukaridakilere ilave olarakpekmezli yogurt (saksagan beyni, faki beyni) ve pekmezli kuymak hazirlanirken Malatyalilar ve Azeriler dut yapragindan sarma hazirliyorlar. §adiye Getinta§, annesinin dogum yeri olan Arapgir`de bostandan yeni toplanmi§ gigegi ustunde taze salataliklarin yikandiktan sonra kabugu soyulmadan uzunlamasina d6rde kesilip dut pekmezine batirilarak yendigini ve annesinin sutlaci §ekersiz pi§irip uzerine dut pekmezi gezdirip sundugunu aktararak dutlu lezzetler listemizi zenginle§tirdi.
Gulhan Kara`nin dutlu yiyeceklere ilavesi e§inin ailesinin Kastamonu`ya bagli Gatalzeyten Canlar k6yunden. Y6rede dut pekmezinin kahvaltilarda 6zel bir yeri oldugunu ve pekmezin taze kaymakla kari§tirilip ekmek banilarak yendigini s6yluyor Gulhan. (Bu yiyecegin lezzetini hayal gucunuze birakiyorum.)
Malatya dut ve dutla hazirlanan urunlerin en gok kullanildigi yorelerimizden biri. Bunun en guzel kaniti Malatya Mutfak Kulturu kitabinda
yer alan tarifler. Bir kaginin ayrintili tarifini yazinin sonunda bulabilirsiniz ancak ozetle ju listeyi verebiliriz:
Kuymak (herle, haside, ha§il). Ozellikle yeni dogum yapmij kadinlara yedirilen bir tur pelte.
Ni§astali haside. Yag, nijasta, su ve jeker (veya pekmez) ile hazirlanan bir tatli.Gelinogu. Tereyagi ile un kavrulur, su ile jeker (veya pekmez) eklenir, surekli karijtirilarak pijirilir. Ozellikle lohusaya yedirilen bir yemek gejididir.
Gargana. Pekmezin igine tereyagi eritilerek konur. Kij gunlerinde bu karijim igilir.
Pekmezli paliza (paluze). Dut pekmezi nijasta ile karijtirilarak atejte kaynatilir, servis tabaklarina konulduktan sonra uzerine kizartilmij tereyagi dokulerek yenir.
Kesmece. Dut jirasina un veya nijasta eklenip karijtirilarak elde edilen bulamag dama serilen bezler uzerine kalinca dokulur. Gunej altinda 1-2 gun bekletildikten sonra bigakla gizilir. Kuruyunca bezlerden gikarilir, her iki tarafina da un (veya nijasta) serpilir, tenekelere yerlejtirilir. Kijin mangal uzerinde hafifge isitilip ceviz igiyle yenir.
Sehen kesmesi. Dut suyuna nijasta eklenip surekli karijtirilarak pijirilir, sehenlere (tabak) pay edilir. Soguyan tatli katilajtiktan sonra bigakla kesilir, bukulur ve damlara serilen temiz bezlere (hila) dizilir, bir kag gun gunejte kurutulur.
Yumurtali pekmez. Tereyagi tavada eritilir, girpilmij yumurta ve pekmez eklenir. Az pijirilip soguduktan sonra servis edilir.
Pekmez §erbeti. Pekmez suyla karijtirilir, soguk olarak igilir.
Hizir gavutu. Sac uzerinde kavrulan bugday dut kurusuyla birlikte havanda dovulur.
Ezme. Bir olgu ayiklanmi§ vi§neye bir olgu pekmez kari§tirilip iyice pi?irili r. Kemisten (suzgeg) gegirilir ve sinilere konarak gune§e gikarilip 3-4 gun bekletilir.
Delikiz baklavasi. Taze yufka ekmegiyle hazirlanan pratik bir tatli.
Dutla ba§ka neler hazirlanir diye baktigimda yukaridakilere ilaveten §oyle bir liste gikti ortaya: Dut sirkesi (Aya§, Tirebolu, Cumalikizik, Divrigi), dut votkasi(Gurcistan), karadut regeli (Adana, Ordu, Azerbaycan) ve dut rakisi (Yunanistan). Ayrica yabanci ulkelerde de bizdeki gibi dondurma yapiminda kullanilmasinin yani sira ozellikle kumes hayvanlarinin etleriyle servis edilmek uzere sos hazirlanirmi§.
Sira geldi Kemaliye`den derledigimiz tariflere. Buraya kadar okuduklariniz Dut Paneli igin yaptigim hazirligi kapsiyor. Kemaliyeli hanimlardan dutun yoredeki kullanimina ili?kin bilgi alirim du§uncesiyle i§in bu kismini panel sonrasina birakmi§tim. iyi de etmi§im gunku panelin iki oturumu arasinda Kemaliyeli hanimlarin bizler igin hazirladiklari envai ge§it dutlu lezzetle kar§ila§tik. Burada goreceginiz tarifler onlarin verdigi olgulere gore kaydedildi.
Dut Kavurmasi
1 kg dut kurusu
2 su bardagi sut
2 gorba ka§igi tereyagi
1 su bardagi dovulmu? ceviz igi
Dutu ilik suda yikayip diger malzemelerle birlikte pi§irin. Sutunu gektiginde servis tabagina alin, ilindiktan sonra uzerine dovulmu? ceviz serpip servis edin.
(Nesrin Pekco§kun) Pekmezli Yumurta
1 gorba ka§igi tereyagi
2 yumurta
1 su bardagi dut pekmezi
Yagi bir tavada eritin. Yumurtalari ayri bir yerde girpip ekleyin ve birlikte pi§i rin. Pekmezi ekleyin. Bir ta§im kaynatip ate§ten alin. (Belgin Yilmaz)
Pekmez Helvasi
250 gr tereyagi
1 su bardagi un (kavut)
1 su bardagi dut pekmezi
Tereyagini un ile birlikte hafifge kavurun. Pekmezini ekleyin ve ka?ikla kivama gelene kadar pi§irdikten sonra §ekil vererek servis edin. (Nuran Saggolak)
Gulengu
1 su bardagi dut pekmezi
1/2 su bardagi iri dovulmu? ceviz
1 avug kokulu gul yapragi kurusu
Gune§te isinmi§ pekmeze ceviz igi ve gul yapraklarini ekleyip kari§tirin ve ekmek dilimleriyle birlikte servis edin. (Belgin Yilmaz)
Pestil Kavurmasi
1 boy pestil (200 gr kadar) 3 yumurta
1 su bardagi iri dovulmu? ceviz 1 gorba ka§igi toz §eker 1 gorba ka§igi un kizartmak igin sivi yag
Pestili yufka gibi agin ve 10x10 cm buyuklugunde kareler halinde kesin. Ceviz ve toz §ekeri kari§tirin. Ilik suda hafifge islattiginiz pestil pargalarinin bir kenarina ceviz ve §eker kari§imdan koyup sigara boregi gibi sarin. Yumurtalari girpin ve unla kari§tirin. Sardiginiz pestilleri yumurtali kari§ima batirip kizgin yagda kizartin ve fazla yagini almasi igin kagit havlu uzerine gikarip suzuldukten sonra servis edin. (Ulker Yavuz)
Dut Yaprakli Kek
60 adet iri ve saglikli dut yapragi 3 yumurta
1 su bardagi sivi yag
2 su bardagi toz jeker 2 1/2 su bardagi un
1 paket vanilya
1 gay kajigi karbonat
Dut yapraklarini yikayip damarlarini elle gikarin. incecik kiyip bir bardak su igine bir tatli kajigi limon suyu ekleyip kisik atejte arada karijtirarak yumujayana kadar pijirin. Mutfak robotunda keke eklenecek yagla birlikte macun haline getirin. Yumurtalari karijtirma kabinda girpin. §ekeri ekleyip iyice karijtirdiktan sonra yagla karijtirdiginiz dut yapraklarini ekleyin. Unu ayri bir yerde karbonatla birlikte eleyin ve diger karijima ekleyip guzelce girpin. Yaglanmij tepsiye yayin ve 180°`de isitilmij firinda 40-45 dakika pijirin. Dilerseniz sade, dilerseniz uzerine pasta kremasi surerek servis edin.
(Nuran Saggolak)
Dut Cayi
4 ince dut yapragi
1 su bardagi su
Suyu kaynatin, ate§ten alip yapraklari ekleyin. Uzerini kapatip be? dakika demlendirin ve suzup igin. (Hatice Bozkurt)
Panelden sonra yanima gelen Hilal Takgi Koroglu, Gurunlu anneanne ve babaannesinden ogrendigi un a?ini §u §ekilde anlatti: "Tavada unu gok az yag ve suyla kavururlar. iyice kaynadiktan sonra dag §eklinde toplayip ortasini agar ve bo?luga tereyaginda kavrulmu? dut pekmezi koyarlar. Boylece yanardag goruntusu ortaya gikar ve gok lezzetli bir yiyecek olur." Yine panel bitiminde tani§tigimiz Ay§e-Ahmet Berkay gifti de buyuklerinden ogrendikleri bir tarifi payla§mak istediklerini soylediler. Ertesi gun bizi (Bugday dergisi editoru Mine Eroglu ile birlikte gittik) Kemaliye`ye bagli Apgaga koyundeki harika manzarali evlerine davet ettiler ve hep birlikte hazirladik ekmek kayganasini. Apgaga koyunde eskiden ekmekler 3-4 aylik olarak yapilirmi§. Ekmek yeni yapildiginda ise kaygana hazirlanir ve bir kag gun boyunca yenirmi§. Bekledikge guzelle§en kaygananin yapimi §oyle: Kemaliye`nin ince ve uzun pide ekmegi 2-3 parmak eninde karelere kesiliyor. Ayri bir yerde bolca ceviz gok iyi bir §ekilde dovulup sulandiriliyor. Sulandirilan cevize banilan ekmekler bir tabaga araliksiz olarak diziliyor. Uzerine bir kat dut pekmezi suruluyor. Bir kat daha cevizli ekmek, bir kat daha pekmez §eklinde bir kag kat olduktan sonra bir kez daha pekmez gezdirilip bekletiliyor. Bekledikge cevizin suyu ve pekmezi iyice igine geken tatlimiz servise hazir hale geliyor. Biz bu tatliyi yaparken Ay§e abla da bahgeden yeni koparilmi§ salataliklar getirdi, onlari kabuklarini soymadan dut pekmezine bandirdi ve bize ikram etti. Pekmezle salataligin birlikteliginden boyle guzel bir tat dogacagini kim bilebilirdi ki?
Yazinin bundan sonraki bolumunde ge§itli kaynaklardan derledigim dutla ilgili ritueller ve dutlu tarifler var:
Rituellerde dut:
1. Adana Yumurtalik`ta dugun merasiminde gelinle damadin bajina dut yapragi yapijtirilir. (Yumurtalik web sitesi)
2. Adana`da mileytut denen gun 22 Aralik ogleden sonra bajlar, 23 Aralik oglene kadar surer. Bu gunde tatli ajlar pijirilir. Dut aji, zerde, mileytut pijirilir. Bu yemekler Hz. isa`nin anisina yapilir. (Prof. Dr. Erman Artun)
3. Gelin yeni evine girerken dut yapragi igine konan bal ve yag kapiya yapijtirir. Tahtanin yagi emmesi, gelinin o aile tarafindan benimsenmesini, dut yapragi ise sabri temsil eder. (Dr. Asiye Duman)
4. Eskiden Divrigi`de dut emzigi yapilir, sancisi, yeli olan bebeklere yalanci emzik gibi tutturulurdu. Temiz bir tulbente dut konur, baglanarak emzik gibi yapilir ve gocugun agzina verilirdi. Tulbent ucundan kundaga ignelenirdi ki gocugun bogazina kagmasin.
5. Divrigi`de sancilanan gocuklara dut pekmezi igine tuzsuz tereyag konur, mercimek kadar yutturulur. Bu uygulama aglayan, uyumayan gocuklarin baj ilaci olurmuj.
6. Lohusa hamaminda lohusanin vucuduna tuz, yumurta ve pekmez ile yapilan karijim surulur, beklenir ve yikanir. Bu uygulama lohusanin vucudunda agri ve sizilarin olmamasi igin yapilir.
7. Sivas`ta eskiden yeni dogan gocugun vucuduna -kirki gikmadan- akjamdan bal ya da pekmez surup sabah yikanirdi ki gocugun vucudunda yara olmasin. Bal ve pekmez surmek yerine gocuk pekmeze de sarilabilirdi.
8. Divrigi dugunlerinde kina gecelerinde, eline kina yakilmij kiz bajinda ipek duvagi ile bir dut agacinin altina getirilerek bajina dut agaci silkelenirdi. Bu uygulamanin temelinde dutun bolluk, bereket ve ugur getirecegi inanci vardi. Divrigi`de dut kutsal bir meyvedir ve "Fatma anamizin mihri" olarak kabul edilir. (4-8. maddeler Mujgan Uger ve Fatma Pekjen)
Dutla ilgili sozler, deyimler: "Dut kurusu ile yar sevilmez."
"Dut yapragi agti soyun, doktu giyin."
"Koz golgesi kiz golgesi, sogut golgesi yigit golgesi, dut golgesi it golgesi." "Sabirla koruk helva olur, dut yapragi atlas." (Dr. Asiye Duman)
Dut Yaprakli Dolma (Azerbaycan)
200 gr taze dut yapragi 400 gr yagli koyun kiymasi
2 kuru sogan 2 gorba kajigi piring ikijer dal taze kijnij, taze nane ve dereotu
3 taze sogan 1 fiske kekik
1 gay kajigi targin 1 gorba kajigi sari kok
1 su bardagi yogurt 4 dij sarimsak
tuz, karabiber
Dut yapraklarini iyice yikayip saplarini kesin. Kaynar suda hajlayip suzun. Kiymaya ince dogranmij sogan, tuz, karabiber, yejillikler, az hajlanmij piring, sari kok, targin ve kekigi ekleyip iyice karijtirin. Yapraklarin ortasina igten koyup dort tarafini birbirinin uzerine gelecek jekilde kapatin. Derin bir tencereye siki
bir jekilde yerlejtirin. Uzerini kaplayacak kadar soguk su koyup kapagini sikica kapatin. Cok kisik atejte piringler pijene kadar tutun. Sarimsaklari az tuzla dovup yogurtla karijtirin ve dolmalarla birlikte servis edin. (Bu dolma igin salamura dut yapragi veya uzum, ayva, ihlamur, lahana veya jeker pancari yapragi kullanilabilir.) (Turk Dunyasi Yemeklerinden Ornekler)
10 adet taze pijmij yufka ekmegi 300 gr tereyagi 250 gr dut pekmezi
Yag bir tavada iyice yanincaya kadar kizartilir ve pekmeze eklenir. Yarim gay bardagi su ilave edilir. Genij bir tepsinin uzerine bir yufka serilir. Uzerine yaglu pekmez ince sir tabaka halinde surulur. Tekrar bir yufka serilip yagli pekmez surulur. Yufkalar bitinceye kadar ayni ijlem yapilir. En uste pekmez surulmez. Bigakla baklava dilimi jeklinde kesilerek servis edilir. (Malatya Mutfak Kulturu)
Kuymak (Herle, Haside, Ha§il)
2 su bardagi su 3-4 gorba kajigi un
1/2 su bardagi pekmez 3-4 gorba kajigi tereyagi
Kujgana (ya da yayvan bir tencere) igine az miktarda su koyulur. Uzerine un katilir ve agag kajikla iyice girpilarak civik kivama getirilir. Bu ijlem yapilirken hamurun iginde putur kalmamasina (yore deyimiyle `gilig`) dikkat edilir. Bu
i§lemden sonra ku§gana ocaga birakilarak hamur pi?irilir. Ayrica tabaga alinan kuymagin uzerinde ka§igin altiyla 5-6 tane gukur izi yapilir. Tavada a§yagi (tereyagi) ve pekmez beraberce eritilir, tabagin uzerindeki gukurlara gezdirilir. Sicak sicak yenmelidir. (Malatya Mutfak Kulturu)
Harire (Pekmezli Muhallebi/Mardin)
su bardagi pekmez 1 su bardagi un
1 su bardagi toz §eker 5 su bardagi su
1 tatli ka?igi targin 2 gorba ka?igi ceviz igi
Pekmez, un ve toz §eker suyla birlikte tencereye konup kisik ate§te kaynayana kadar surekli kari§tirilarak pi?irilir. Kaynadiktan sonra be? dakika daha kisik ate?te pi§irin ve targin ekleyin. Muhallebiyi ocaktan alin, kaselere pay edin ve soguduktan sonra uzerlerine ceviz koyup servis edin. (Yoresel Mutfagimiz)
Kaygana (Ankara)
10 gorba ka§igi un 5 yumurta
1/2 su bardagi pekmez 15 ceviz 1/2 su bardagi sivi yag
Yumurtalari unla birlikte iyice girpin. Ka§ik yardimiyla kizgin yaga atip her iki tarafini da altin rengi alana kadar kizartin. Servis tabagina aldiginiz kayganalarin uzerine pekmez dokup cevizle susleyin, servis edin. ( Yoresel Mutfagimiz)
Pekmez Helvasi (Elazig)
250 gr tereyagi
2 su bardagi dut pekmezi
250 gr un
ceviz veya findik
Yagi eritip unu ekleyin ve surekli karijtirarak pembelejene kadar kavurun. Pekmezi ekleyip bir kag dakika daha pijirin ve servis tabaklarina alip dovulmuj ceviz veya findikla sunun. (www.elaziz.net) Soslu Kek
DutDut sosu igin:
1/2 kg karadut 1/4 su bardagi dut pekmezi
3/4 su bardagi su 1 gorba kajigi bugday nijastasi
Kek igin:
yumurta
2 su bardagi un
4 gorba kajigi eritilmij tereyagi
1/2 su bardagi dut pekmezi
1/2 su bardagi sut
1 gay kajigi karbonat
Bir kasede yumurtayi girpin. igine pekmez, sut ve tereyagini koyup karijtirin. Eleyip karbonatla karijtirdiginiz unu ekleyip karijtirin ve yagladiginiz mini kek (veya kagit) kaliplarinin yarisina gelecek kadar dokun. 170°`de isittiginiz firinda
10-15 dakika (kenarlari kizarana kadar) pi§irin. Be? dakika kadar soguttuktan sonra tabaklara alin, uzerine dut sosu dokerek servis edin.
Dut sosunu kekiniz firindayken pi§irebilirsiniz: Dutlarin saplarini ayiklayin. Pekmez ve suyla birlikte tencereye alin. Ni§astayi az suyla ezin ve kari§ima ekleyin. Surekli kari§tirarak koyula?ana kadar pi§irin. Ate?ten alin ve arada kabuk baglamamasi igin kari§tirin ve ilik olarak kekle servis edin. Bu sosu dilediginiz meyveyle, pekmez yerine §eker veya dogrudan meyve suyu kullanarak da hazirlayabilirsiniz. (6-8 ki?ili k)
(Meyve Agacindan Hikayeler)
Ek§i Elmali Karadut Marmelati
2-3 ek§i elma 1/2 kg karadut
2 su bardagi toz §eker yarim limonun suyu
Bu marmelatin yapimi biraz me§akkatli. Bu yuzden malzeme miktarini az tuttum. Karadutlarin saplarini teker teker gikarmaniz gerekiyor lezzetli bir marmelat igin. £unku o saplar sonra ba§iniza dert agiyor. Derseniz ki "ben onlarla birlikte pi§irip sonra da blenderden gegireyim," siz bilirsiniz. Yine de benim tavsiyem saplarini ayiklamaniz. ingiliz bir arkada§imizdan ogrendigim bu marmelatin sonucu o kadar guzel ki, gabaniza degecektir. Elmalari soyun, gekirdeklerini gikarip dograyin. Dutlarin da saplarini gikarin. §ekerle birlikte tencereye alip hafif ate§te pi§meye birakin. Dutlar sularini salacak, yava§tan aromalar birbirine kari§acaktir. Yarim saat kadar pi§irmeniz yeter bu marmelati, zaten elmadaki pektin marmelatin ho§ dokusunu olu§turacak. Limon suyunu koyup kari§tirin ve kavanoza doldurun. (Meyve Agacindan Hikayeler)
Dut ve Bademli Kek
1 su bardagi dut unu
2 su bardagi kaynar su
1 1/2 su bardagi iri dovulmu§ badem, findik veya ceviz 1 yumurta
1/4 su bardagi zeytinyagi 1 1/2 su bardagi un 1 gay ka§igi karbonat 1 gay ka§igi targin
Dut ununu buyukge bir kaseye alin ve kaynar suyu ekleyip iyice kari§tirin. Civikca bir kari§im elde edeceksiniz. Sogumaya birakin. Yumurta, badem (findik veya ceviz) ve zeytinyagini ekleyip kari§tirdiktan sonra ayri bir yerde elediginiz un, karbonat ve targinla kari§tirin. Firin tepsisini yaglayin ve ince bir tabaka olacak §ekilde (bir parmak kalinlik yeterli. Bu kekle kurabiye arasi bir tatli) yayin. 170°`de isitilmi§ firinda 30-35 dakika pi§irin. Dut unu yeterince tatli oldugu igin ayrica bir tatlandiriciya ihtiyag duyulmadi ancak tatlica seviyorsaniz geyrek bardak kadar pekmez ilave edebilirsiniz.
(6-8 ki§ilik)
(Bu tarifin fikir annesi olmaktan gurur duyuyorum. Kendi sevdigim §ekilde bir tatli hazirladim ancak bu tarifi kendi sevdiginiz keklere de uyarlayabilirsiniz. Umarim boylece Kemaliyeliler igin yeni bir malzeme fikri dogmu§ olur ve bundan sonra §ifa kupu dutun unundan da yararlanilarak kek, biskuvi ve kurabiyeler yapilir.)
Surem nasil hocam.
OTURUM BALKAN! : Sureniz doldu.
TiJEN iNALTONG : Doldu mu? Eyvah! Peki, Son olarak Erzurumlu Ajik Reyhani`den bir dortluk soyleyeyim..
"Televizyon yok idi hikayeler dinlerdik,
Her gun hedik kaynatip dutlu kavurga yerdik,
Orta yerde dutla hedik gezmesi,
Bizim Erzurum`un hoj yemekleri." Tejekkur ediyorum.
OTURUM BALKAN! : Sayin inaltong`a bu degerli derlemesinden dolayi gok tejekkur ediyorum.
Bir kuguk katki da ben yapayim olmazsa. Ben bir dut jehrinin soyledim gocuguyum, kuguklugum hep dut agaglari igerisinde gegti. Kiraz haziranin ilk gunlerinde, dut da son gunlerine dogru olgunlajir. Kiraz demij ki "Pejimden dut yetijmeseydi hepinizi sapima gevirirdim". Az onceki arada bunu zaten gok iyi gorduk, gok guzel yiyecekler vardi. Sain inaltong`un gok degerli katkilari oldu, tejekkur ediyorum.
Yalniz hemen kisa bir jey daha soyleyeyim, sonra ikinci panelistimizi davet edecegim. §ebin karahisar`da dut haftada bir defa sallanir, hig dokulmez altina, gelinir butun bahge bir gunde tamamen sallanir, toplanir, goturulur ve hemen pekmeze yonlendirilir. Bunun nedeni gunejlenmeyle ilgilidir, gunejlenme suresiyle. Burada gunejin sabah guneji ve oglen gunejinin aldigi yerler farkli, tam gun guneji alma jansi az, bir de gok sik, bitki zenginligi var. Zenginligimizle tabiki ovunuyoruz .Kemaliye`de gunejlenmeden kaynaklanan daha sik bir dokulme soz konusu . Dut kurusunun da daha yaygin olmasi gemij dedigimizin saniyorum bu yoreye ozgu olmasindan dolayi.. Tejekkur ediyorum.
ikinci panelistimiz Sayin Gazi Bilgin, Bajbakanlik Dij Ticaret Mustejarligi Ekonomik Arajtirmalar ve Degerlendirmeler Genel Muduru.
Sayin Bilgin 1952 yilinda Sivas`ta dogdu, Hacettepe Universitesi ijletme Yonetimi`ni bitirdi, Dij Ticaret Mustejarligi`nda gejitli gorevlerde bulundu. Bagdat ve Cidde Buyukelgiliklerimizin de ekonomi ve ticaret atajesi olarak gorev yapti, ingilizce ve Arapga bilmektedir, halen genel mudur olarak gorevini surdurmektedir. "istihdam ve ihracat potansiyeli bakimindan dut", buyurun.
GAZi BiLGiN: Sayin Ba§kan,Hanimefendiler, Beyefendiler,Hepinizi saygiyla selamliyorum.
Ulkemizin bu guzel ilcesi Kemaliye`de bulunmaktan buyuk bir memnuniyet duyuyorum. Bendeniz de buradaki bazi arkadajlarimiz gibi Egin`e ilk defa gelmij birisiyim, ancak oteden beri Egin`in kendi geleneksel kulturunu, geleneksel baglarini hep dostlarimla arkadajlarimla yajadim, hissettim. §u anda bu ortamda sizlerle birlikte bulunmaktan da buyuk bir huzur ve mutluluk duydugumu ifade etmek istiyorum. Fakat, iki gunluk bu sure igerisindeki temaslarda bana mutluluk veren yonler yaninda uzuntu veren noktalar de oldu. Cunku bu guzel ilgeyi bu kadar fakirlejmij bir nufusla bulmak beni rahatsiz etti.. Yine, aramizda bulunan bir arkadajimizin ifadesine gore nufusu 1950`lerde 16 bin olan Egin`in ju andaki nufusu 2500 kiji imij. Yani, son 55 yilda nufusunu gok buyuk oranda azaltan bir Egin. Bu demektir ki Egin kendi bulundugu cografyayi hakkiyla degerlendirememij, kendi istihdam kapasitesini muhafaza edememij ve surekli istanbul gibi, Ankara gibi, izmir gibi buyuk jehirlere insanlarini goge zorlamijtir. Bu agikgasi Anadolu`nun, bilhassa merkezi Anadolu jehirlerimizin bir acisidir sikintisidir. Gergi o insanlarimiz gittikleri yerlerde, zaman zaman kulturel sikintilari olsa dahi, istihdam edilebilmektedirler. Ancak, hig degilse burada dogan nufusun % 50 kadarini bu cografyada istihdam etmenin de bolgesel anlamda bu illerimizin bir ihtiyaci oldugunu dujunuyorum. Benim teknik olarak burada gok fazla ifade edecegim jeyler yok. Esas itibariyle, agikgasi bekledigimden de gok teknik jeyler ogrendim. Hele Erzurum Universitemizde, Gazi Universitemizdeki galijmalarin detaylari, hem gelecekteki tebabet agisindan, hem de istihdam ve yeni uretim dallarindaki potansiyeller bakimindan beni gok heyecanlandirdi.
. Efendim izin verirseniz jimdi kisaca Turkiye`nin istihdam yapisini bir ozetleyerek ve ju andaki ekonomik son verilerini de hatirlatarak bundan sonraki sozlerimi surdurmek istiyorum.
2005 yili itibariyle Turkiye nufusunun % 30 kadari tarimsal alanda istihdam edilmektedir ve tarimsal uretimin de ekonomi igerisindeki degeri % 12`ler civarindadir. Dolayisiyla Turkiye`de hala gelijmij sanayi ulkeleriyle mukayese edildiginde tarimsal nufusu istihdam eden kesimin gok yuksek oranda oldugunu goruyoruz.. Ancak bu tabiiki bu nufusun azalmasi bir uzun gegij surecini gerektirmektedir. Dolayisiyla "Bizde tarimsal nufus fazladir, oyleyse hadi jehre gidelim" anlaminda bir tarimsal nufus akiminin dogru ve anlamli olmayacagini dujunuyorum.Dolayisiyla topraklari hala Avrupa`nin pek gok ulkesinde oldugu gibi sanayii kaynakli agir metallerle zehirlenmemij Turkiye`nin tarima dayali bir sanayii gelijtirmesi akilci olacaktir.
Degerli izleyenler, Bir tarim urunu olarak ilk dut yeti§tiriciliginin ipekbocekciligi sektorunu geli§tirmek amaciyla Cin`de basjatildigi tahmin edilmektedir. Gunumuzde kimya sektorunden gida sektorune, yem sanayiinden kagit ve mobilya endustrisine kadar kullanim alanlari giderek yaygmla§makta ve dutun her gegen gun yeni bir sektorde girdi potansiyeli ortaya gikmaktadir.
Turkiye`de hocalarimiz ifade ettiler, 2 buguk milyon agagta 55 bin ton dut uretildigini goruyoruz, bunun hesaplamalara gore de 60 milyon YTL`lik bir uretim degeri var. Dolayisiyla bunun 360 milyar dolarlik Turkiye`nin genel gayri safi milli hasilasina baktigimiz zaman son derece anlamsiz bir rakam oldugunu goruruz.Yine dutun uzmanlari konujtular, gok da dogru jeyler soylediler. Yem olarak, kereste olarak, gida olarak kullanim potansiyeli vardir, fakat burada bence en anlamlisi dutun ipek bocekgiligi jeklinde bir sanayi urunu, bir sanayi bitkisi jeklinde degerlendirilmesidir. §u anda yine aramizda bulundugunu gordugum bir arkadajimiz "Cin`in saldirisina ugradik" dedi, "Cin istila ediyor" dedi. §imdi, Cin istila etmiyor, Cin kendi ulkesinin potansiyelini harekete gegiriyor, kendi ekonomik degerlerini uretiyor. Cin yapilmasi gerekeni yapiyor, ama biz yapilmasi gerekeni yapiyor muyuz? Hayir, biz yapmiyoruz, o halde biz Cin urunlerinin istilasina ugramaya mahkumuz. Yine anlatildi, ben iki gundur dinliyorum, burada ipek bocekgiligi olmuj, hakikaten yapilmij, halicilik yapilmij, ama ju anda hig birini gormuyoruz. Hig olmazsa evlerde, tezgahlarda halicilik yapilabilir. Bolgenin, ilgenin ekonomisine bir katma degerdir bu, gok onemli bir katma degerdir. Elbette Cin`in ipek halilari, Cin`in ipekli kumajlari son derece ucuz fiyatlarla dunya piyasalarina arz edilmektedir.Ama yoresel bir marka halinde tescili yapilmij bir ipek Egin Halisi ,bir ipek Egin Gazenne`si ile Cin ipeginin rekabeti soz konusu olamaz. Biz bunu yapabilmeliyiz, yani ju cografyanin insanlari, bu ilgenin insanlari da dahil olmak uzere kendi ekonomik potansiyellerini harekete gegirebilecek tecrubeleri edinmeliler ki bu bilgiler buradaki insanlarda var. Onun igin, yine bir arkadajimiz soyledi bundan onceki oturumda; organize olmak, bilingli olmak, ijbirligi halinde olmak ve modern ijletmecilik ve tarimcilik anlayijiyla bir yerden ije bajlamak gereklidir. Bu belki bolgede yajayan insanlarla olmayabilir, ancak bu ilge dijinda yajayan insanlari var, degerleri var ve zenginleri var, onlarin da vasitasiyla bu potansiyel harekete gegirilebilir.
Dutun meyve olarak tuketimi Asya ulkelerinde oldukga yaygindir. Taze oldugu kadar meyve suyu, konserve ve kurutulmuj olarak da tuketilen dutun tuketim miktari butun dunyada gittikge artij gostermektedir.
igerdigi element ve vitaminler agisindan sagliga gok faydali olan dut yapragi, ozellikle Asya ulkelerinde gesjtli rahatsizliklarin iyile§tirilmesinde yuzyillardan beri kullanilmaktadir. Onumuzdeki donemlerde modern tibbi ilag uretiminde de dut yapragina olan mevcut talebin giderek artmasi beklenmektedir. Ulkemizde de dutun bir tababet bitkisi olarak degerlendirilmesi hususunda gah§malar yapilmakta oldugunu bu toplantida yapilan agiklamalardan gormekteyiz. Bu ara§tirmalar, ulkemizin ilag ihtiyacinin karsjlanmasinda dolayisiyla di§ariya doviz gikisjnin onlenmesinde katki saglayacaktir.
Hayvan yemi olarak kullaniminda dut yapragi, besin degeri itibariyle tahilgillere alternatif olabilecek en onemli bitkilerden biridir. Hatta ipekboceginden arta kalan kalintilarin hayvan yemi uretiminde degerlendirilmesi suretiyle, ikincil olarak kullanimi da mumkundur. ipekbocekgiligi ile hayvancilik uretiminin bu jekilde entegre edilmesine yonelik olarak Hindistan`da bajarili galijmalar yurutulmektedir.
Dut bir peyzaj bitkisi olarak da onemli ustunluklere sahiptir. Asya, Guney Avrupa ve ABD`nin guneyi bajta olmak uzere, birgok ulke susuzluga ve olumsuz iklim kojullarina karji dayanikliligi yuksek olan dut bitkisini jehirlerde bahge ve gevre duzenlemesi olarak, ev ve bahgelerinde ise sus ve golge agaci olarak kullanmaktadir.
Dunyada 1980`li yillara kadar dutguluk uzerine yapilan bilimsel arajtirmalar ipekbocekgiligi dolayisiyla yapilmijtir. Bu konudaki galijmalar Avrupa`da 1800`lu yillarin bajinda bajlamijtir. 20. yuzyil ortalarinda Japonya ve Guney Kore gibi ulkeler galijmalara hiz vermijtir. ipekbocekgiligine yonelik dutguluk arajtirmalari gunumuzde Cin ve Hindistan`da yogunlajmij durumdadir. Bu alana ilaveten, meyve olarak tuketimi konusundaki bilimsel galijmalar, Uzbekistan, Turkmenistan ve Kirgizistan gibi Orta Asya Turk cumhuriyetlerinde de yurutulmektedir. Hayvan yemi olarak dut uretimine yonelik arajtirmalar 1980`ler ve ozellikle 1990`lardan itibaren hiz kazanmijtir. Japonya, Hindistan, Tanzanya, Kenya, Kosta Rika, Kolombiya, Meksika, San Salvador, Guatemala, Brezilya ve Kuba bu konuda galijma yapan bajlica ulkelerdir.
Turkiye`de 1980`li yillarda gogu meyve verir durumda olan 4 milyonun uzerindeki dut agaci sayisi, yillar itibariyle azalarak gunumuzde yaklajik 2,5 milyon adete kadar gerilemijtir. Buna paralel olarak dut meyvesi uretimi de onemli miktarlarda dujuj gostererek 90 bin tonlardan 2005 yili itibariyle 55 bin ton duzeyine inmijtir. Bu uretim miktari yaklajik 55-60 milyon YTL`lik bir piyasa degerine tekabul etmektedir.
24.4.1974 tarihli Bakanlar Kurulu Kararina istinaden Dij Ticaret Mustejarligi tarafindan gikarilan Teblig uyarinca dutun kereste olarak ihraci yasaklanmijtir. Meyve olarak ihracat degeri ise onemli miktarlarda degildir ve hali hazirda kayda deger rakam yoktur.
Tabii ihracat esas itibariyle bir kapasite ijidir, bir uretim ijidir, bir kalite ijidir, standart ijidir. Oncelikle kendi ihtiyacinizin uzerinde uretim yapacaksiniz, sonra bunun belirli standardini ve kalitesini gelijtireceksiniz. Bu bir rekabet ijidir, onun igin burada yine modern anlamda tarimcilik, uretimde rekolte artiji, standart ambalaj ve imaj. ihracatta bunlardan hepsini bir arada dujunmek durumundayiz.
Yine, ayni sekilde dut bir fistik, bir findik gibi olabilir. Gumu§hane ve Tokat yoresinin bir ku§burnusu olabilir. Bunlar yoresel bir imajdir. Bunlar hem yoresel kulturun bir yansimasidir, hem de modern uretim hayatina, pazarlama hayatina uyum gostermislerdir. Nigin dut da olmasin? Eger Kemaliyeliler uluslararasi piyasalara ustun ozelliklere sahip dutlarini pazarlama becerisini gosterirlerse dutun onemli bir tarimsal deger olarak ortaya gikmasini saglayabilirler. Bu konuda devletin sagladigi birtakim tesvik mekanizmalarindan faydalanmak mumkundur.
Ulkemizin tarimsal urunlerinin uluslararasi piyasalarda rekabet gucunun ve ihracat potansiyelinin artirilmasi amaciyla, belirlenen miktar baraji ve azami odeme oranlari dahilinde ihracat iadesi uygulamasi bulunmaktadir. Tarimsal Urunlerde ihracat iadesi Yardimlarina iliskin Teblig uyarinca, pisirilmeden veya pisirilerek dondurulmus dutun ihracatina ton basina 78 dolar, dut isleme sanayiine dayali gida maddelerinin ihracatina 68 dolar ihracat iadesi verilmektedir. Eger bu iki kalemdeki ihracat "ihracat Baglantili Tarimsal Uretim Sozlesmesi" kapsaminda yapilirsa, belirtilen ihracat iade miktarlari ve azami odeme oranlari % 40 oraninda artirilarak uygulanmaktadir. ihracat iadeleri, regel ve marmelat halinde yapilan ihraglarda 63 dolar olarak uygulanmaktadir. Dut suyu ihracatina da diger meyve sulari gibi ton basina 134 dolarlik bir ihracat iadesi yapilmaktadir. Dut pekmezine verilecek iade, ton basina 250 dolar olarak uygulanmakta ve miktar kisitlamasi da aranmamaktadir. Ayrica, dut urunlerine dayali sanayi yatirimlari konusunda ilgili mevzuat hukumlerine gore Hazine Mustesarligi tarafindan saglanan yatirim tesviklerinden de faydalanilmasi mumkundur. Kalkinmada oncelikli bolge kapsaminda olan Erzincan, bu tur tesvik imkanlarindan daha avantajli kosullarda yararlanabilecektir.
Arz ve talep kosullari dikkate alindiginda dut ve dut mamullerinin dunyada ve Turkiye`de henuz gok fazla yaygin oldugunu soylemek mumkun degildir. Ancak, dutun yeni kullanim alanlarina yonelik son yillardaki galismalar hem meyve hem de kereste ve yaprak olarak dut talebinin artacagi yonunde guglu egilimler tasimaktadir. Burada tabii ki Ar-Ge gok onemli. Ar-Ge konusunda yine sabah arkadaslarimiz ifade ettiler Avrupa Birligi`nin gesitli destekleri, fonlari var ve ayni sekilde Tarim Bakanligimizin belirli destekleri var. Turkiye-Avrupa Birligi altinci gergeve programina katildi ilk defa ve yedinciye de katilacak, o kapsamda gerekli destekler var. Onun disinda Dis Ticaret Mustesarligi`nin ve TUBiTAK`in birlikte kullandirdiklari devlet yardimlari baglaminda destekler var. Arastirma gelistirmeye destek verilmekte, pazarlamaya destek verilmekte, fuarciliga ve tanitima destek verilmektedir.
Tanitim agisindan yurtigi ve yurtdisi fuarlar onemli imkanlar sunmaktadir. Biz mustesarlik olarak, Dis Ticaret Mustesarligi olarak yurt disinda her sene 200`un uzerinde fuar organize ediyoruz. Bunlarin arasinda gida urunlerinin teshir edildigi fuarlarimiz da var. Buradaki firmalarin harcamalarinin % 50`si devlet tarafindan desteklenmektedir, dolayisiyla bilhassa agro tarim olarak nitelendirdigimiz, son yillarda da pazari giderek artan tarim urunlerimizin bu fuar merkezlerinde teshir edilmesi yonunde de zannediyorum biraz geri kalmis durumdayiz. Bunlar arastirilmali, degerlendirilmeli, devletin sagladigi bu imkanlardan da geregi gibi istifade edilebilir diye dusunuyorum.
Organik tarim son yillarda butun dunyada buyuk bir kabul gormektedir. Yapisi itibariyle organik tarima gok uygun olan dut, kuru ve yas olarak piyasaya surulebilecegi gibi pekmez, regel ve meyve suyu gibi gok gesitli sekillerde islenerek de pazarlanabilir. Organik tarima ve ekolojik urunlere gereken onemi veren Avrupa Birliginin hibe ve kredi seklindeki finansman kaynaklarindan yararlanilarak dutla ilgili gesitli projelerin hayata gegirilmesi mumkundur. Tarim sektorunde faaliyet gosteren KOBi`ler AB`nin bolgesel fonlarindan da faydalanabilmek igin gayret gostermelidir. Tarim ve Koyisleri Bakanligimiz 2006-2010 Tarim Strateji Belgesi kapsaminda AB`ye uyumlu projeler konusunda gesitli destekler sunmaktadir. Organik dut uretimine yonelik projelerde Artvin`in Camili yoresinde uygulanmakta olan meyveciligin gelistirilmesi projesi iyi bir ornek teskil edebilir. Orgutlu ve bilingli bir sekilde yapilacak dutguluk konusunda, gerek AB fonlarindan faydalanmada gerekse proje uretme ve sertifikasyon konularinda gesitli danismanlik firmalarindan yararlanmak mumkundur.
Boylece, bilingli yetistiriciligin gelistirilmesi ve yayginlastirilmasiyla ve iyi bir tanitimla Kemaliye dut ve dut urunleri konusunda ornek bir yer haline gelebilir. Bu suphesiz ilge ekonomisine buyuk katkilar saglayacak ve Turkiye`nin ilk ve en yogun gog veren yerlerinden biri olan Kemaliye`ye yeni bir istihdam alani yaratacaktir.
Burada hakikaten bu forumun organizasyonunda emegi gegen insanlari kutladigim gibi Gulnur Hanim`a ozel bir yer ayirmak istiyorum. Kimsenin aklinda olmayan bir ortamda, yine ifade edildigi gibi her birimizi defalarca uyardi, bilgiler gonderdi, mailler gonderdi. Hatta ben kendisine dedim ki bu gok zor bir is, buna girmeyin, yorulursunuz. Cunku bu organize olmus birtakim sivil toplum orgutlerinin yapabilecegi bir is. Ama, netice alindigini goruyorum, kendisini de tebrik ediyorum. Burada o anlamda katkida bulunan insanlari da tebrik ediyorum. Ben de aranizda bulunmaktan huzur ve onur duyuyorum. Umit ediyorum ki bu bildiriler, burada sunulan teknik anlamdaki bilgiler gelecekteki dut kulturune ve uretimine isik tutacaktir.
OTURUM BASKANI : Tesekkur ediyoruz Sayin Bilgin verdiginiz degerli bilgilere. Ve uguncu
panelistimiz olarak Sayin Profesor Doktor Salih Aslan sunumunu yapacak.Salih Aslan 1945 Mardin dogumlu. 1967 yilinda istanbul Universitesi Orman Fakulesi`nden mezun oldu. 1970 yilinda Ankara Ormancilik Arastirma Enstitusune atandi. Bu kurumda galisirken doktorasini tamamlayip 1980 yilinda dogent, 1993 yilinda profesor unvanini aldi.
Kendisi bugune kadar gok sayida orijinal arastirma, kitap, yurt igi ve yurt disi yayin yapti ve toplantilara katildi. Dekanlik, dogentlik, profesorluk jurilerinde gorev alan Salih Aslan evli olup ingilizce bilmektedir.
Sayin meslektasim Prof.Aslan, hep dut, meyve kabuk filan derken dutu bir agag olarak, bir de onun odunu yonunden anlatacak,."Dutun Agag Endustrisinde Kullanim Olanaklari"bildiriyi sunacak, buyurun Sayin Aslan.
PROF. DR. SALiH ASLAN : Evet, tesekkur ediyorum Sayin Baskan, degerli katilimcilar. Cok verimli gegen, yiyecekli igecekli bir anlatimdan sonra dutun odunu gibi zevksiz bir konu bana kaldigi igin sizin sabriniza siginarak anlatmaya galisacagim.
Ben de oncelikle bu paneli duzenleyen Sayin Gulnur Gurler hanimefendiye tesekkur ederek sunumuma baslamak istiyorum. Kendisinin onerisi uzerine yaptigimiz incelemede maalesef Turkiye`de ve dunyada dut odununun teknolojik ozelliklerine gore yonelik galismalarin yok denecek kadar az oldugunu tesbit ettik. O yuzden kendisinden rica ettim, bize numune gonderdi sag olsun. Gergi genelde bir yorenin agag turunun teknolojik ozelliklerini belirlemek igin en az 5 en fazla 15 sayida agacin kesilip bunlarin orneklenerek bunlardan teknolojik ozelliklerin belirlenmesi gerekir. O yorenin odunun veya o turun teknolojik ozelliklerinin saglkli olarak tanimlanmasi igin numune alma tekniklerinin goz onune alinmasi gerekir. Yine de bu sartlar tam olarak saglanamamakla beraber bulabildigimiz kadariyla dut odununun bazi teknolojik ozelliklerini, ornegin dut odununun agirligi, yillik halka genisligi, ilkbahar-yaz odunu oranlari, diri odun, oz odun miktarlari, kabuk yapisi, yuzey puruzlulugu gibi ozelliklerini tespit ettik bolumumuzde.
Ancak bu odunun kimyasal yapisini tesbit edemedik. Kimyasal yapiyi nigin tespit ediyoruz? Kimyasal yapi ozellikle odunun kagitgilikta degerlendirilme imkanlari igin gereklidir. Odunun yapisini olusturan seluloz,hemiseluloz,lignin miktarlarinin belirlenmesi gereklidir. Oysa bu turun kimyasal bilesenleri ile ilgili bilgileri maalesef su ana kadar ne internette bulabildim, ne de literaturde.
ikincisi, agacin fiziksel ve mekanik ozellikleri, egilme mukavemeti, basinca karsi mukavemeti, kurutulmasi, emplenyesi gibi agacin teknolojik ozelliklerini belirlemeye yonelik galismalarin yapilmasi gerekmektedir. Bunlarda da dedigim sekilde yeterince numune olamadigi igin tespit imkanimiz olmadi. Maalesef literaturde de bulamadim, yani internette veya bugune kadar yapilmis yayinlarda. Turkiye`de zaten dut malumunuz bir tarimsal bitki, o nedenle agag sektorunde bugune kadar gok fazla kullanilmamis. Ancak, belli yerlerde kullanilmaktadir, ancak bu kullanimlar da da teknolojik ozelliklerinin arastirilmasina yonelik bir galisma yapilmamis maalesef.Ornegin dut odununun muzik aletlerinin yapiminda kullanilmasi alaninda oldugu gibi.gibi. oysa bir agacin muzik aletlerinin yapiminda kullanilabilirligini tespit ederken arastirlmasi gereken bir gok ozellik vardir. Sesi yansitma, sesi iletme kapasitesi gibi bazi ozelliklerinin belirlenmesi gerekir. Bunlar belirlenmeden uygun oldugu kabul edilmis ve gergekten de bu gune kadar basariyla muzik aletlerinin yapiminda degerlendirilmistir dut odunu. Bunun gibi bir gok yerde kullanim alani olabilir. Ornegin kagitgilikta yine degerlendirilebilir, yonga levha ve lif levha yapiminda kullanilabilir. Ama, bunlarin oranlari nedir, hangi uygulamada hangi turun kullanilmasi gerekir?
Simdi, Turkiye`de dogal olarak yetisen, daha dogrusu yer yuzunde dogal olarak yetisen morus cinsinin, yani dut cinsinin 12 turu var. Turkiye`de yetisen sabahleyin de soylendi, morus alba, morus nigra morus ve morus rubra turleri. Bunlardan da en fazla yetiseni morus alba, yani ak dut turudur. Dolayisiyla bu turun teknolojik ozelliklerin belirlenmesine yonelik olarak karinca kararinca bir galisma yaptik. Buna gore dut odununun ozgul agirligi, yillik halka genislikleri, ilkbahar odunu-yaz odunu oranlari, oz odun-diri odun miktarlari, yuzey duzgunlukleri gibi bazi kriterleri dikkate almak suretiyle bu agag turumuzun taninmasina yonelik bir on galisma yaptik. Arastirma da denemez, gunku dedigim gibi bu agacin ozelliklerinin belirlenebilmesi igin bu yetisme muhitinden yeterli miktarda odun elimizde olmalidi.
Yine literaturde gordugum kadariyla bugune kadar morus albanin Amerika`da tespit edilmis kromozom sayilarina gore kurakliga dayaniklilik kriterlerine, yetisme muhitine bagli olarak 7 tane varyetesi tespit edilmis. Oysa Turkiye`de bugune kadar morus albanin varyete tespitine yonelik olarak herhangi bir galisma maalesef yapilmamis.
Dutun diri odunu sarimtrak kul renginde, 6z odunu sarimsi kahverengi ile cikolata kahverengi arasindadir. Yillik halka sinirlari belirgin olup, ilkbahar ve yaz odunu arasinda belirgin farkliliklar bulunmaktadir. Ayrica 6z ve diri odunda da bariz renk farkliligi vardir. Yaz odunu traheleri buyuk, acik ve delikler halinde g6rulmektedir. Oz odunundaki traheler kismen tul te§ekkullati ile doludur. Traheleri halkali tipde mm2 de 75-100 trahe hucresi bulunmaktadir. ilkbahar odunu traheleri oval yada yuvarlak, cok sirali, ikisi bir arada, nadiren kisa radyal sirali, 250 u.m yada daha fazla capta, cogunlukla tullerle doludur. Yaz odunu traheleri cogunlukla k6§eli, kucuk kumeler ve kisa radyal siralar halinde ve iclerinde spiral kalinla§malar bulunmaktadir. Caplari 20 u.m kadardir. Perforasyon tablalari basit tiptedir. Oz i§inlari heteroseluler 1 mm de 6-8, 1 mm2 de 24-28 adet 6z i§ini bulunmaktadir. Oz i§ini yukseklikleri 1 mm kadardir. Boyuna paran§imleri, halkali tipte olup, yaz odunu traheleri ile birlikte kumeler, teget yada radyal siralar olu§tururlar. Ayrica sinir paran§imleri de vardir.
15-35 ya§indaki 5 kesitte yaptigimiz bir tespitte oz odunu, diri odun kabuk, ilkbahar ve yaz odunu kalinliklari tabloda oldugu gibi tespit edilmi§tir.
Tablo 1. Dut Odunun Oz Odunu, Diri Odunu, ilk Bahar ve Yaz Odunu ve Kabuk Kalinliklari
|
Agaf Ya?i (Yil)
|
Oz Odunu (mm)
|
Diri Odun (mm)
|
ilkbahar Odunu (mm)
|
Yaz Odunu (mm)
|
Kabuk Kalinligi (mm)
|
|
25
|
33.37
|
14.07
|
1.86
|
0.98
|
2.58
|
|
35
|
33.2
|
12.86
|
1.57
|
0.92
|
4.63
|
|
35
|
42.01
|
12.93
|
1.16
|
0.53
|
2.24
|
|
25
|
30.43
|
10.67
|
1.74
|
1.31
|
3.28
|
|
15
|
7.27
|
11.86
|
1.61
|
0.71
|
0.80
|
|
Ortalama
|
34.75
|
12.5
|
1.59
|
0.89
|
3.18
|
Burada g6ruldugu gibi dut odununda capin yakla§ik 1/4 diri odun, 3/4 u 6z odun, 1/16 sini kabuk olu§turmaktadir. ilkbahar odunu yaz odununun yakla§ik 2 kati geni§likte ve ortalama yillik halka geni§ligi ise 2.48 mm dir.
|
Agirlik Turu
|
Numune sayisi (n)
|
X
|
Min.
|
Max
|
|
Tam kuru ozgiil agirligi
|
20
|
0.558
|
0.516
|
0.641
|
|
Tablo 2. Dut Odununun Agirlik Degerleri
|
Agac malzemede birim hacmindeki agirligi ifade eden 6zgul agirlik veya yogunluk, agac malzemenin bircok 6zelligi uzerinde etkili olan fakt6rlerden biridir. Odunun yogunluguna etkili olan fakt6rler olarak, yillik halka geni§ligi, ilkbahar ve yaz odunu orani, agac ya§i, 6z odun-diri odun miktari, yabanci maddeler, rutubet miktari, dal ve k6k odunu olu§u, g6vdede bulunulan yer, yeti§me yeri §artlari, toprak turu, genc odun ve reaksiyon odunu gibi olu§umlardir. Turun tarafimizca tespit edilen agirlik degerleri yansida g6ruldugu gibidir.
|
Hava kurusu ozgiil agirligi (% 12
|
20
|
0.596
|
0.548
|
0.680
|
|
rutubet )
|
|
|
|
|
|
Taze agirlik (% 47 rutubette)
|
20
|
0.816
|
0.741
|
0.863
|
Ote yandan daha 6nce yapilan bir cali§mada dut odununun hava kurusu 6zgul agirligi (% 12 rutubette) 0.65 gr/cm3 olarak tespit edilmi§tir . Dut odununun tespit edilen bu agirliklari ulkemizin agac i§leri sekt6runun 6nemli turlerinden Dogu kayini icin tam kuru olarak 0.59 gr/cm3, Ceviz icin 0.64 gr/cm3, Karaagac icin 0.64 gr/cm3, sapli me§e icin 0.68 gr/cm3 ile dut turune en yakin degerlerdendir.
|
Kesit §ekli
|
Rutubet %
|
Bigak sayisi Zimpara Nosu
|
Gozlem Sayisi (N)
|
Ra (urn)
|
|
|
|
3
|
100
|
10.406
|
|
|
|
4
|
100
|
10.091
|
|
|
12
|
|
|
|
|
|
|
80
|
100
|
8.8064
|
|
Radyal
|
|
100
|
100
|
7.029
|
|
3
|
100
|
8.211
|
|
|
|
4
|
100
|
8.919
|
|
|
47
|
|
|
|
|
|
|
80
|
100
|
8.534
|
|
|
|
100
|
100
|
6.234
|
|
|
|
3
|
100
|
8.032
|
|
|
|
4
|
100
|
8.594
|
|
|
12
|
|
|
|
|
|
|
80
|
100
|
7.265
|
|
Teget
|
|
100
|
100
|
5.367
|
|
3
|
100
|
9.714
|
|
|
|
4
|
100
|
10.846
|
|
|
47
|
|
|
|
|
|
|
80
|
100
|
6.549
|
|
|
|
100
|
100
|
5.51
|
|
Tablo 3. Dut Odununun Yuzey Puruzluluk Degerleri
|
Yuzey puruzlulugu kullanilan imalat metotlari ile veya ba§ka etkilerle ortaya cikan, mutad tarzda ba§ka duzensizliklerle sinirlanan oldukca kucuk aralikli yuzey duzensizlikleridir (TS 6956). Ote yandan "yuzey puruzlulugu kucuk yuzey duzensizliklerinin 6lcusudur" biciminde tanimlayan yazarlar vardir. Yuzey puruzlulugune etki eden ce§itli fakt6rler vardir. Bunlar agac turu, ilkbahar ve yaz odunu oranlari, 6z odun -diri odun miktarlari, g6vde, k6k veya dal odunu, rutubet miktari, kesim aletleri, zimpara turu v.b. pek cok fakt6r sayilabilir. Agac i§leri sekt6runde daha az tutkal, boya, vernik gibi ust yuzey malzemeleri kullanmak, daha iyi yapi§tirma §artlari yaratmak bakimindan 6nemlidir. Bu cali§ma icin yuzey puruzluluk degerleri olarak yansidaki saptamalar yapilmi§tir .
Yukaridaki tablo degerleri incelendiginde hava kurusu durumundaki odunun yuzey puruzluluk degerleri teget yonde daha dusuk bulunmaktadir. 3 ve 4 bigak sayisinin yuzey puruzluluk degeri uzerinde gok onemli etkisinin bulunmadigi gorulmektedir. Ulkemizde bugune kadar bazi yerli agag turlerimizde tespit edilen yuzey puruzluluk degerleri (Ra) Tablo 4.de goruldugu gibidir.
Tablo 4. Bazi Agag Turlerimizin (Ra) Yuzey Puruzluluk Degerleri
|
Agac Turu
|
Rutubet
%
|
Kesit Sekli
|
80 Nolu Zimpara
|
100 Nolu Zimpara
|
2 Bicak
|
3 Bicak
|
|
Uludag Goknari (ilter, E., C. famliyurt., 6.D. Balkiz, 2002)
|
12
|
Radyal
|
8.410
|
4.568
|
3.705
|
3.872
|
12
|
Teget
|
7.816
|
4.749
|
3.983
|
3.923
|
30
|
Radyal
|
8.018
|
5.046
|
3.865
|
4.262
|
30
|
Teget
|
8.173
|
4.715
|
3.952
|
3.913
|
|
Karacam (Aslandogan, C. 2005)
|
Rutubet
%
|
Kesit Sekli
|
60 Nolu Zimpara
|
80 Nolu Zimpara
|
1 Bicak
|
3 Bicak
|
12
|
Radyal
|
11.04
|
8.23
|
4.13
|
3.57
|
12
|
Teget
|
9.56
|
7.61
|
3.53
|
3.44
|
|
Sedir (Cojkun, H. 2005)
|
Rutubet
%
|
Kesit Sekli
|
60 Nolu Zimpara
|
100 Nolu Zimpara
|
1 Bicak
|
3 Bicak
|
12
|
Radyal
|
8.241
|
5.648
|
3.55
|
3.89
|
12
|
Teget
|
9.326
|
6.449
|
3.70
|
3.66
|
|
Kizilcam (Dereli, U. 1997)
|
Rutubet
%
|
Kesit Sekli
|
80 Nolu Zimpara
|
100 Nolu Zimpara
|
2 Bicak
|
4 Bicak
|
12
|
Radyal
|
10.983
|
10.655
|
5.929
|
5.719
|
12
|
Teget
|
10.862
|
10.236
|
5.701
|
5.254
|
|
Agaf turu
|
Agirlik
|
Kiri; direnci
|
Kiri;e
uygunluk
direnci
|
Makaslama direnci
|
Direk icin uygunlugu
|
Sok
Mukavemeti
|
|
Teak (Tectona grandis)
|
100
|
100
|
100
|
100
|
100
|
100
|
|
Acacia arabica
|
120
|
120
|
95
|
180
|
105
|
170
|
|
Cedrus deodora
|
80
|
80
|
80
|
90
|
70
|
80
|
|
Pinus longifolia
|
75
|
65
|
80
|
70
|
70
|
80
|
|
Morus alba
|
100
|
80
|
75
|
145
|
75
|
155
|
|
Tablo 5. Teak ve Diger Bazi Agag Turlerinin Bazi Mukavemet Degerleri
|
Teak agacinin bazi mukavemet ozellikleri 100 olarak alindiginda diger bazi agag turlerinin ayni ozellikleri bir mukayese yapmak uzere yansida gosterilmektedir. (www. tree and seeds. com) (Tablo 5).
OTURUM BASKANI : ... suremiz tamamlandi, toparlarsaniz ...
Dut odununun sert, agir ve dayanikli olmasi ve cila kabul etmesi nedeniyle mobilyacilik ve marangozlukta, tornacilikta kullanilabilir.. Ayrica kagitgilikta , lifleri de guval ve halat yapiminda kullanilabilmektedir. Bunlarin yaninda mukavemet ozelliklerinin yuksek ve asinmasinin az olmasi nedeniyle tarim aletlerinin yapiminda, gemicilikte ve figi yapiminda degerlendirilebilmektedir. Akdutun sari renkli ve dayanikli odunundan araba tekerligi yapiminda, akustik ozellikleri ve renk ve desen yapisinin uygunlugu da muzik aletleri yapiminda tercih edilebilir.. Ozellikle muzik aletleri yapiminda kullanilacak agag malzemelerinin duzgun lifli, dar ve belirgin yillik halkali; gatlak, budak, lif kivrikligi gibi kusurlardan arinmis olanlari tercih edilmektedir. ince, sik ve duzgun dokulu agaglar ses titresimlerinin iyi iletir ve yansitirlar. Bu belirtilen ozelliklerinin uygunlugu nedeniyle dut odunu muzik aletlerinin yapiminda kullanilabilmektedir. Odununun renk, desen, ve mukavemet ozellikleri dusunuldugunde parke yapiminda, ses iletme ve yansitma ile dayanma ozelliklerinin uygunlugu, onun maden diregi olarak kullanilabilecegini, ayrica sorf tahtasi, tenis raketi gibi spor aletleri ve ahsap merdiven gibi yerlerde de kullanilabilecegini dusundurmektedir. Dut odunu lif levha, yonga levha yapiminda da degerlendirlebilir.
Ote yandan Ak dut ve Mor dut odunlari bukme mobilya, direk, figi, tarimsal aletler gibi yerlerde kullanilabilmektedir.
Suya dayanikli olmasi nedeniyle su ile ilgili alanlarda,yat ,tekne,bot vs.yapiminda; banyo,sauna malzemeleri yapiminda kullanilabilir.
Yapraklarinin ipek bocekgiliginde, meyvesinin pekmez ve sarap yapimi, ayrica bir gok ilag yapiminda yararlanilabilecek turler olmasi nedeniyle Dutlar "Agroforestry, Tarimsal Ormancilik" konusu olabilecek onemli turlerden oldugunu gostermektedir. Turkiye`deki yatay ve dikey yayilisi da dikkate alindiginda gok genis alanlarda yetisebilme imkaninin bulundugu soylenebilir. Bu bakimdan Cevre ve Orman Bakanligi tarafindan yaprakli turlerle yapilacak agaglandirmalar da Dutun da kullanilmasi uygun olacaktir.
Bugune kadar Turkiye`de Dut odununun teknolojik ozelliklerinin tespitine yonelik ciddi bir galismanin bulunmadigini uzulerek belirtmeliyiz. Bu bakimdan Dut odununun akustik ozellikleri, yuzey puruzluluk degerleri, basing, makaslama, sertlik, asinma, gizilme emprenye etme, kurutma, kimyasal yapisi gibi ozelliklerinin ortaya konmasi ile kullanim alanlarinin yayginlastirilmasi da mumkun olabilecektir.
Sonug olarak agag isleri sektorunde bir gok alanda kullanim alani bulunabilen dut odununun surekli ve istenen miktarda ve istenilen yerlerde temin edilebilme imkanlarinin yaratilabilmesi igin tarim ve orman agaci olarak yetisme muhiti isteklerinin tespiti ile islahi ve agaglandirmalarda kullanim alanlarinin yayginlastirilmasi uygun olacaktir.
Kusura bakmayin birazcik sureyi astim, tesekkur ederim. OTURUM BASKANI : Tesekkur ediyoruz Sayin Aslan`a.
Goruldugu gibi dut odunu zaten rengiyle de son derece degisik bir ozellige sahip. Yalniz dutun baglamalarda akustik ses ve ozelligi olarak teknesinin yapiminda kullanilirdi. Gogus tahtasi yapiminda demin soylendigi sekilde dut agacinin kullanilmamasinin nedeni, ilkbahar ve yaz odunu dayanikliliklari farkli olmasindan dolayi olabilir. Birgok yerde eger gok zenginlik belirtisi de varsa mezar tahtalarinda dut kullanilir. Onun dayanikliligi daha fazladir, uzun zaman gurumez, yoksa kizilagag vesaire kullaniliyor.
Tesekkur ediyoruz Sayin Aslan`a.
PROF.DR.SALiH ASLAN : Bir sey ilave edebilir miyim? Agacin degisik ortamlara uyumunun yuksek olmasi bakimindan agaglandirmada ozellikle yamag arazilerinin agaglandirilmasinda dut uygun bir agagtir. Soyle ki:: Biz kok yapisiyla agacin degisik ortamlara adaptasyonu arasinda bir ilginin oldugunu kabul ediyoruz. Dut agacinin kokleri gok derine gider. Agir sartlara dayanimi oldukga fazladir. Mesela badem gibi veya iste akasya gibi. Bu turlerle yapilanlara benzer agaglandirma galismalarinda dutu kullanabiliriz gibi geliyor bana.
OTURUM BASKANI : Tesekkur ediyoruz katkiniza.
PROF.DR. SALiH ASLAN : Pardon, zaten Agaglandirma Genel Mudurlugu ya da Cevre Orman Bakanliginin ilgili birimlerinin buradaki bildirleri dikkate almalari gerekir, benim de onerim bu. Yapilacak olan agaglandirmalarda yaprakli turlerin de bir agaglandirma unsuru olarak ele alinmasi gerekir diye dusunuyorum.
OTURUM BASKANI : Yeteri kadar yorulduk o yuzden sozu fazla uzatmayacagm, zaten bir de
yemek arasiyla beraber oldu. Son panelistimiz biraz daha farkli bir konuyla geliyor. Dutun Turk edebiyati ve kulturumuzdeki yerini bizlere anlatacak .
Sayin Yardimci Dog. Doktor Okan Baba, 1939`da Apgaga`da dogdu, 1964 istanbul Universitesi Edebiyat Fakultesi Turk Dili ve Edebiyatindan mezun oldu. Cesitli ogretmen okullarinda ve egitim enstitulerinde ogretmenlik, yoneticilik yapti. Marmara Universitesinde ogretim gorevlisi ve ogretim uyesi olarak galisti, 2004`te emekli oldu. Cesitli dergilerde siirler ve denemeler yazmaktadir, kendi alaninda yayinlanmis eserler de mevcuttur.
Buyurun efendim.
YARD.DOC. OKAN BABA : Sayin Kemaliyeliler, Apgaga`li olduguma gore Kemaliyeli oldugumu da anladiniz. Ben bu, su an iginde bulundugunuz binadan mezunum. Bu bina eskiden ortaokuldu ve ben 1954`te bu okuldan mezun oldum. Onun igin eski hatiralarim tazelendi burada.
Sunumumu hazirlarken suna dikkat ettim: Acaba bir agag halk edebiyatina yahut edebiyata nasil girer, nigin girer ve toplumun neresine yararlidir ki edebiyat bunu kullanir. Ben bunun igin eski destanlari gozden gegirdim, yani eski destanlarda da hangi agaglar kullanilirdi; gam, sedir falan. Onlardan ornekler aldim ama, sozu uzatmamak igin onlardaki pargalari okumayacagim. Ancak, suna dikkat ettim: Dede Korkut`a baktim, Anadolu metini olarak Dede Korkut`ta bir tek defa dut kelimesi gegiyor ama, orada agagla ilgili gok onemli ozellikleri gegiyor, kaba agag deyimi var. Kaba agag, zenginligin, gorkemin ve olgunlugun bir ozelligi. Onun igin Dede Korkut hikayesinde soyle bir misra var: "Atamin adini sorarsan kaba agag, anamin adini sorarsan kagan aslan" diyerek agacin oneminden bahsediyor. Bu metinde bir de islamiyetlesmis sekli var. Diyeceksiniz ki bunun dutla ne ilgisi var, biraz sonra duta da gelecegiz. islamiyetlesmis seklinde sunu goruyoruz yine Dede Korkut`ta: "Agag dersem sana aglama agag,
Mekke ile Medine`nin kapisi agag,
Musa Peygamberin asasi agag,
Buyuk buyuk sularin 6rtusu agac,
Kara kara denizlerin gemisi agac,
Sah Merdan Ali`nin Duldulunun egeri agac,
Zulfikarin kiniyla kabzasi agac,
Sah Hasan ,Huseyinin be§igi agac,
Ba§i ala bakar olsa ba§siz agac,
Dibine bakar olsa dipsiz agac,
Beni sana asarlarsa goturme beni,
G6turecek olursan yigitligim seni tutsun."
Simdi burada aslinda inanclarla ilgili bazi ipuclari var. Bilhassa dipsiz agacla ba§siz agac tanimi dikkatimizi cekiyor. Burada agacin yalniz di§ yapisi degil agacin ic yapisi ile ilgili bir inang da vardir Turklerde. Bu bakimdan dipsiz agac demesine ragmen, yani k6ku saglam,dibine dogru bir ucsuz bucaksizligi,sonsuzlugu ifade etmek icin kullanilmi§.
Sonra agac daha cok tekke edebiyatinda, tasavvufun bir tarafiyla da ili§iklenmi§. Dede Korkut hikayesinde " Karli karli daglarin yikilmasin, gunu gelince kaba agacin kesilmesin" diye bir dua var. Her Dede Korkut hikayesinde bu misra tekrarlaniyor,buradan anliyoruz ki eski Turklerde agac bir zenginligin, bir g6rkemin ,bir olgunlugun ifadesidir.
Sonra 15. asir §airlerinden bakiyoruz Hozan agacin zenginligi hakkinda §unu s6yluyor:
"Bir devleti yoksul olsa, uslu isen gelme ana,
Yazida kaba agaca ulu ku§lar konar oldu." Simdi burada dikkat ederseniz kaba agaca ulu ku§larin konmasi, yani zenginlige herkes gelir, mevkiye herkes gelir, ustunluge herkes.. Ama eger yoksul olursaniz kimse yaniniza gelmez. Bunu bir Hozan isimli bir halk §airi tespit ediyor. Turk mitolojisini inceleyen Bahattin Ogel Beyin §6yle bir sonucu var, diyor ki: Eski Turklerin gunluk hayatinda kayin agaci cok 6nemliydi, cunku saglam olan bu agactan oklarini, yaylarini, e§yalarini, kaplarini, cadirlarini yaparlardi. Bunun icin agac motifi bizim temel motifimiz olmu§tur. Ben bu acidan i§e baktim. Yine dutun di§inda ama, Yunus Emre`den bir parca aliyoruz yine agaca baki§ §eklini anlamak igin:
"Ey kopuz ile ce§te,
Aslin nedir ne i§te?
Sana sual sorarim,
Ayidiver bana u§ta. Ayidir ki aslim agac, Koyun kiri§i birkac Gel i§ret edelim, Gec akli koyma bele§te. Agac, deri gerildi, Kiri§ ile bir oldi, A§k denizine daldi, Bahane yok bu i§de Mevlana sohbetinde, S6z ile i§ret oldu, Arif manaya daldi, £un biledir feri§te..."
Simdi biz burada agactan kopuzun yapildigini g6ruyoruz. Burada Yunus Emre`nin kutsal agac olarak g6rdugu kopuzun buyuk bir ihtimalle dutla yaptigindan du§unduk .i§ret etme konu§ma,sohbet etme demektir. Burada agacin Tanri adina orada konu§tuguna dikkat cekmek istiyorum. Agaca manevi,kutsal bir deger yuklenmi§, ona da deginmek istiyorum.
Sonra ba§ka bir §airimiz Kaygusuz Abdal da ayni §ekilde Dolapnamesinde agacin bu kutsalligindan bahsederek, agactan yapilmi§ dolabin dayanikliligindan ve dolabin da Tanri`ya §ukretmesinden bahseder.
Sonra, Hatayi`den bir §iir aliyoruz. O agaci tamamen bir ki§i motifi olarak g6ruyor, kisa bir §iir: "A§agi olur k6klerim,
Kendimi fenadan saklarim,
Tespih ceker budaklarim,
Sukrumu alip dururum" diyerek agaci bir dervise benzetmis Hatayi. Bu siir uzundur ama, aslinda dedigim gibi bu kadar tum edebiyata, tum sairlere girmiyorum, gunku dedigim gibi nereden, hangi agidan bakirsaniz bakin hepsinde ya bir benzetme yoluyla agag siire giriyor, yahut bir arag olarak siire giriyor.
19.asirda devrin sairlerinden Dertli ilk defa bize sunu soyluyor: "Dut agacindan teknesi, kiristen bagli perdesi" diyerek dutun bir muzik aletinde kullanildigini agik agik bize ifade ediyor. Tabii bu siir uzun, hepiniz bilirsiniz, ama benim burada bakis agim edebiyatta agaglarin kullanilmasinin mantigi.. Kultur dedigimiz sey, doga karsisinda insanin kendi kendini koruyabilmesi ve yasama kendini uyumlandirabilmesi igin yapip ettigi seylerdir. Bu bakimdan, agacin kullanim sekilleri de insanin hayatini idame ettirmesi sirasinda dogrudan dogruya kulturel ,sanatsal ve duygusal etkinliklerinin igine yerlesir.
Halk edebiyatinda Asik Veysel`in gok daha agik sekilde soyledigi bir sey var:
Ben gidersem sazim sen kal dunyada Gizli sirlarimi asikar etme Lal olsun dillerin soyleme yada Garip bulbul gibi ah u zar etme
Bahgede dut iken bilmezdin sazi Bulbul konar miydi dalina bazi Hangi kustan aldin sen bu avazi Soyle dogrusunu gel inkar etme."
Sazin duttan yapildigini agik agik bu dortlukte goruyoruz. Sonra: "Sen petek misali, Veysel de ari inlesir beraber yapardik bali Ben bir insanoglu sen bir dut dali
Ben babami sen ustani unutma" diyerek bizi biz yapanlara gosterilmesi gereken vefanin herkese nasil lazim oldugunu gok guzel bir sekilde ifade etmis.
Baska alanlara baktigimizda, burada bir motif uzerinde daha durmak istiyorum: menakipnameler. Menakipnameler bizim kultur hayatimizin bir farkli boyutudur. Esas ben dilci olmama ragmen, ben 15. asirda yazilmis Emir Sultan menakipnameleri uzerine dil galismasi yaptigim zaman orada da birgok agag sembolu gordum. Tabii onlari almiyorum. Fakat gok bilinen, Bacim Sultan Velayetnamesinde Ahmet Yesevi`yle ilgili yine tasavvufla ilgili bir motife rastliyoruz. Orada soyle diyor kisaca, onu soylemek istiyorum, gok bilinen bir ornek: " Sultan Hoca Ahmet Yesevi Hazretlerinin bir agag kilici vardi. Getirip Sultan Haci Bektas Horasaninin beline kusatti ve daha ocakta dut agacindan bir od yanar idi. Bu eskiyi kapip ruma dogru pertev etti." Dil biraz eski oldugu igin arkadaslar kusura bakmayin. Yani, burada dut agacini Ahmet Yesevi aliyor ocaktan, Anadolu`ya atiyor. Ve diyor ki:" Rum`da bunu tutalar". "Ol egsi havada yana yana Konya`da bir eve vardi, Sultan Hoca Fakih derler idi. Ol odu kapip hucresinin onune dikti. Kudret-i ilahT ol eski bitti, tepesi yanik asagisi dut idi. El-haleti hazihi simdi yemis verir."Pes imdi Sultan Haci Bektasi Veli o gice seccade uzerinde yattilar ve kudretten avaz geldi dendi ki, eylenme, Rum`a var!" iste menakipnamede goruyoruz ki, edebiyatimizin baska bir boyutunda da dut yine onemli.
Evvelki sene ben Kirgizistan`daydim. orada Turk dili bolumu kurmak igin gittim, o bolumu kurdum geldim. Orada Aslan Baba mezari var. Aslan Babanin 7 tane mezari var Orta Asya`da, bir tanesi de Celalabad`da. Biz onu ziyarete gittik. Onun turbesine boyle yandan bir kapidan igeri giriyorsunuz,buyuk bir agag var, dut agaci var orada. Ve o agagtan sonra gegiyorsunuz esas ziyarete.Bu da gok enterasan bir sey.. Yani, bir sembol olarak tasavvufta onemli bir yeri var dut agacinin, oyle anliyorum ben,her evliyanin,her ermisin basucunda bir dut agaci var.
Benim esasinda uzerinde durmak istedigim sey su, az evvel de soyledim: Yani, biliyorsunuz hayatimizda lazim olan yemek veya igmek veya galmak,soylemek gibi etkinliklerin iginde dut agaci yer almis.Ama dutun birlikte anildigi bir konu daha var Kemaliye`de.Sozu gok uzatmamak igin Kemaliye`de hepinizin bildigi bir dortlugu, daha dogrusu turkudur bu biliyorsunuz, bu dortlugun bir kismini soyleyecegim:
"Dut agaci boyunca, dut yemedim doyunca,
Yikilasin istanbul, yar gormedim doyunca."
Simdi dikkat edin, bu dortlugu niye aldim. Bu dortlukte goruyoruz ki, hem dut sevgisi vardir, hem yar ozlemi vardir. Kemaliyeliyi ozetleyen bir dortluktur bu. Hem gideriz, hem aglariz.. Bakin gok enteresan bir tespitim oldu, belki enteresan degil hepinizin bildigi bir konu ama, enteresan geldi bana. Bizim daha once bir gazetemiz vardi Gurbet, simdi Dut Agaci gikartiyoruz. Gurbet ve Dut Agaci. Bu dortluge gok denk dusuyor. Kemaliyeliler duttan da, gurbetten de vazgegemezler.
isin baska bir yonune daha baktim, burada onun da uzerinde durayim. Bilmecelerimizde de dut var. Degisik bolgelerden aldik bunlari. Bunlardan bir tanesi, Diyarbakir`dan alinmis:
"Tepesi asagi sarkar,
Du§erim diye korkar, Dudu gibi adi var, Seker gibi tadi var". Bir de Elazig`dan var: "Kendi ara aradir, Teni pare paredir, Ele alsam ezilir, Suyu yere suzulur."
Tabii dut o kadar yaygin ki Edirne`den de bir bilmece var dutla ilgili: "Serilir hasir gibi,
Surunur esir gibi" diyor Edirneliler.
Simdi iki tane de kara dut icin bilmece s6yleyeyim. Bu kara dut bilmecesi Giresun`dan: "Varma guzel yanina, iki elin bag olun, Tutar isen yava§ tut iki elin kan olur."
"Kar§idan baktim kare kare, yanina vardim pare pare, elime aldim kan gibi, agzima attim bal gibi", bu da Adiyaman`dan geliyor. Bunlar daha cok §ekil ve yiyecek olarak damak tadi ile ilgili bilmeceler.
Bir de maniler var,Egin manilerinde de kendine cok yer bulur dut.1963 senesinde ben buradaki 56 k6yu dola§arak Egin agzini derledim.Benim mezuniyet tezimdir bu.Gerci buradaki butun arkada§larda bilirler ama bir iki maniyi dillendirmeden gegmeyelim:
"Dutun yapragini dalda bukerim,
Kac yildir ki el kahrini cekerim,
Ela g6zlerini sevdigim yarim,
Hergun senin hasretini cekerim."
"Firat kenarinda yuzer kayiklar,
Gelinler oturmu§ dutu ayiklar, Bu dunyada herkes erdi murada, Benim g6nlum nazli yari sayiklar." "Evlerinin 6nu cift dut agaci, Dibine oturmu§ karde§le baci, K6mur g6zlerini sevdigim yavrum, Gelesin silaya olasin haci"
Ve sozumuzun galiba sonuna geldik. Aslinda az evvel de s6yledik, Kemaliye duttan da gurbetten de vazgegemez.
Teşekkurler.... |
